Матлуба муродова фольклор ва этнография

Матлуба муродова фольклор ва этнография

Латифа - арабча лутф, латиф1 сузларидан олинган булиб, нозик, нафис маъноларини англатади. Латифа айтувчиларни латифагуй дейилади. Латифа халк орасида кенг таркалган булиб, Халк огзаки прозасининг вокебанд, хажман кичик, юмористик характердаги халк хажвиёти жанридан хисобланади. Латифалар жуда кадимий булишига карамай, уларнинг Насриддин номи билан богланиши нисбатан кейинги даврларга хосдир.

Х1Х асрнинг 2-ярмида Озарбайжон ёки Турк тилидан килинган латифа таржималарининг таркалиши билан узбек латифалари кахрамони номини Хужа Насриддин номи сикиб чикарган ва барча латифалар унинг номи билан богланган. Шундан кейин барча латифалар «Афанди латифалари», «Насриддин Афанди» ёки кискагина килиб «Афанди» деб юритила бошлаган.

Латифалар коллектив ижод махсулидир. Латифаларнинг хикоя килиш услуби мураккабликдан холи, ижобий кахрамон табиатида мехнат кишиларининг хулк-атворига хос соддалик мавжуд. Бу соддалик тагида серфахм, уткир заехнли, «содда мугамбир», хамиша акл кузи билан иш тутадиган, сузамол кишининг золимларнинг зулмидан, мехнат ахлининг хурликдаги хаётнинг барча кабохат ва иллатлари устидан захарханда кулгуси, газаб-нафрати, киноя ва пичинги яширинган айни чокда бу хушчакчак, очик кунгил дустнинг самимий, бегубор хангномаси, ичакни узукдек хандон кахкахаси, хазил-мутойибасидир. Латифаларда мантик кучи зур булади. Латифалар гарчи эрмак шаклида куринса хам, халк оммасининг овози сифатида унинг дунёкарашини ифодалайди. Шунинг учун улар огиздан-огизга кучиб юрган, шакл ва мазмунда тобора сайкал топган, халкнинг энг севимли асарларидан булиб келган. Узбек халки орасида яратилган ва бизгача етиб келган Афанди латифаларининг талай кисмини узбек фольклористлари томонидан тупланди ва нашр этилди. Тахминий маълумотларга караганда, халкимиз орасида икки ярим мингдан ортик латифалар мавжуд.

Узбек мумтоз адабиётида хам латифалардан кенг фойдаланилган. Буни Якинийнинг «Ук ва ёй мунозараси», Ахмадийнинг «Созлар мунозараси», Алишер Навоийнинг «Хайратул Аброр», «Махбул ул кулуб», ва бошка асарларида, кейинчалик Гулханий, Махмур, Гозий, Мунис Хоразмий, Огахий хажвияларида учратиш мумкин. Замонавий латифаларда енгил, ёкимли, хазил мутойиба етакчилик килади, хаётимизда учраб турадиган айрим камчиликлар танкид этилади.

Афанди - мехнаткаш халк кахрамони. У, бир томондан мухтожликдан бечора хол киши бирок у шунчалик саботли, иродалики, узининг кашшоклигидан бировга хасрат килмайди, сир бой бермайди.

Насриддин Афанди тимсоли аския, халк огзаки драммасидаги ижобий кахрамонларга - масхарабоз, кизикчиларга донолиги, хушчакчак табиати кишиларни хозиржавоблик билан кулдириши жихатидан жуда якин туради. Афанди халк кахрамони сифатида аклли, зийрак, хар кандай нокулай холатдан осонлик билан кутула оладиган тадбиркор киши. У дафъатан берилган саволга хамма вакт хозиржавоб. У турли латифаларда турлича - гох мулозим, гох хизматкор, гох косиб, гох дехкон булиб куринмасин, хамиша камтарин, мехнат кишиси сифатида талкин этилади. Афанди латифаларида кулгу асосий уринни эгаллайди. Ижтимоий хаётда руй берган турли вокеалар мисолида бу кулги ёркин, мажозий тус олади. Латифаларда Афанди тимсолини типиклаштиришда унинг тили гоят мухим роль уйнайди. Афанди жавобларида халк тилининг куч куввати жозибадорлиги, маънодорлиги, гузаллиги равшан куринади. Афанди латифаларида халк ках-кахаси минг турли ранг билан тувланади. У кадирдонлари билан дустона хазил килганида хам, ракибларини мот килганида хам, нозик таъб, юксак ахлокли, виждонли одамшаванда, хамдард, олийжаноб инсон булиб гавдаланади. Латифагуйлик булган давраларда утиришга узгача бир хуррамлик, файз киради. тингловчиларда рухий кутаринкилик, бардамлик сезилади.

Афанди латифалари хозир хам яратилмокда. Улар турмушдаги, кишилар ахлокидаги айрим камчиликларни, ишёкмаслик, дангасалик, хушомадгуйлик, иккиюзламачилик, маишатпарастлик сингари эскилик саркитларини аямасдан танкид килади. Латифалар бадиий таъсирчанлиги билан кишиларимизда эстетик завк уйготади, яхши кайфият багишлайди.

Лоф - халк огзаки ижодининг хажвий ва юмористик жанрларидан. Узбек халк огзаки ижодиётида лоф ва лофчилик алохида урин тутади. Лофчилик лоф уруш, лоф айтиш, лофбозлик характер эътибори билан халк санъатининг аския, кизикчилик, масхарабозлик турларига жуда якин туради. Лофларда ижтимоий хаёт ходисалари ута оширма мукояса йули билан акс эттирилади. Лоф айтишаётган икки киши тарафкашлик килиб, бир бирини хозиржавоблик ва чечанликда синар экан, хар кандай кийин масалани фавкулотда осойишталик билан хар кандай вахима, дабдабасиз, оддий гап тарзида босик охангда айтади-куяди. Иккинчи томон хам гуё хеч гап булмагандек. Шундай боплаб жавоб берадики, бу томошабинда ёкимли, хушчакчак, кулги кутарилишига сабаб булади. Ракиби эса, догда колади.

Лоф купинча достонларда, огзаки драммада, эртакларда, лофларда учрайди. «Уч ёлгондан кирк ёлгон» эртагида лофнинг ажойиб намуналаридан фойдаланилган. Гайри табиийдек туюлган лофдаги фикрлар аслида хаётий лавхаларни бурттириб тасвирлашдан иборатдир. Лоф кишиларнинг узаро сухбутида тез-тез ишлатилади. Лофда гап тагини гап очади дейилганидек, бахислашучи томонларининг ута муболагали сузига хайратомуз фикр тукнаш келади. Мусобакада бир томон албатта голиб келади. Лофларда диолог жуда киска булса, айримлари эпик мазмунда булиб, латифа каби тортишувлвр давом этади.

Латифа ва лофчилик санъати бугунги кунда ҳам изчил ривожланмоқда., янгидан янги лофлар яратилмоқда.

ЎЗБЕК ХАЛК ЭРТАКЛАРИ

Эртаклар халк огзаки ижодиетининг энг кадимий. Оммавий ва кенг таркалган жанрларидан биридир. Эртакларда халкнинг энг яхши сифатлари. Инсонпарварлик. Ватанпарварлик. Дустга садокат. Жасорат курсатиш каби фазилатлар хикоя килинади.

Эртаклар кишиларда хаетга мухаббат уйготади. Келажакка умид кузи билан карашга. Энг яхши турмуш. Фаровон хаёт учун курашга чакиради. Ер юзида

адолат ва инсофнинг тантана килишига чакиради.

Эртаклар кадимдан бор. Уни шакли жуда пухта ишланган. Ундан хозирги вактгача халк педагогикаси томонидан муваккият билан фойдаланиб келинган эди. кейинги вактда илмий педагогикага хам утди.

Эртак термини Махмуд Кошгарийнинг ХI асрда ёзилган «Девону луготит турк» асарида этук шаклида учрайди ва бирор вокеани огзаки тарзда хикоя килиш маъносини билдиради. Хозир фольклористик термин сифатида эртак сузи кабул этилган булсада, Сурхондарё, Самарканд, Фаргона узбеклари орасида матал деб юритилади. Бухоро атрофидаги туман - кишлокларда, шунингдек, бошка ерлардаги икки тилда (Узбек ва тожик тилларида) сузлашувчи ахоли орасида ушук деб аталади. Хоразмда варсаки, Тошкент шахри ва унинг атрофида чупчак термини хам ишлатилади. Узбеклар орасида эртак, матал, чупчак терминларидан бошка яна хикоя, афсона, утирик, тутал каби атамалар учрайди.

Эртаклар халк ижодининг эпик турига киради. Унинг узига хос хусусияти - вокеабандлиги бирор вокеалар мукаммал хикоя тарзида баён килишидир. Эртаклар турмуш вокелигини ажойиб ва гаройиб, жозибали килиб, кишиларда бадиий завк уйготадиган холда акс эттиради. Эртак фольклор асари. Шунинг учун хам халк огзаки ижодига хос барча сифатлар: коллективнинг ижодий махсули булиб, купчилик томонидан айтилиши, огзаки йул билан таркалиши, анъанавийлик, ижодчисининг номаълумлиги-анонимлик, бир сюжетнинг халк орасида бир канча вариандларда ижро этилиши - эртакларга хам хосдир.

Фантастика эртак мезони, унинг жони ва конидир. Эртаклар фантастиканинг тутган урни, меъёрий ва функциясига караб икки гурухга булинади. Биринчи гурухга фантастика элументлари устун булган эртаклар, иккинчисига эса фантастика элементлар кучсиз, элемент шаклида келадиган, хаётий уйдурмалар асосида эртаклар киради. Хайвонларга хакидаги эртаклар билан эртаклар сюжети купрок фантастик вокеалар асосига курилган. Маиший ва хажвий эртаклар сюжети асосида эса, хаётий вокеалар ётади. Биринчи группадаги эртаклар («Ёрилтош», «Чулток бури», «Олтин сандик» ва бошкалар)том маънода ибтидоий тушунчалар мазмунини акс эттиради. Иккинчи группадаги эртаклар («Маликаи Хуснобод», «Уч огайни ботирлар», «Уч ёлгонда кирк ёлгон») эса, асосан ижтимоий мазмуни ифода этади.

Эртакларда вокеалар асосан муъжизали тарзда ифодаланади. Бинобарин, муъжиза ёки фантазия вокеа ва ходисаларни хаёт билан боглаб, хакикат, озодлик тугрилик, одамийлик каби дидактик гояларни ташвик этади, сюжет ривожига куч багишлайди, тингловчи эътиборини узига жалб килиб, ажойиботлар оламига олиб киради, ширин туйгулар дунёсига гарк этади.

Хар бир эртакнинг сюжет состави, унинг гоявий мазмуни, бадиий воситаларнинг узига хос томонлари у ёки бу даврни хамда у ёки бу турга хос хусусиятни курсатиб туради.

Турли халклар ижодида ухшаш сюжетли эртакларни куп учратиш мумкин. Бундай эртакларнинг тема ва образлар системаси узига хос айнанликка эга. Буларни купрок «сайёр сюжетли эртаклар» деб юритилади. Бирок улар канчалик ухшаш булмасин бадиий шакл, оббразлар талкини тил воситалари жихатидан узаро фарк килади. Уларда хар бир халкка хос анъана, миллий колорит, фалсафий эстетик карашлар намоён булади. Бу хилдаги ухшаш сюжетлар у ёки бу халкнинг бир хилдаги иктисодий, ижтимоий тарихий тараккиёт йулини босиб утганлигидан келиб чикади.

Эртаклар узига хос композицияси билан ажралиб туради. Айникса, кириш кисм, бошлама, тугалламалар алохида кузга ташланади.

Кириш кисми, аввало, эртакчининг махоратини курсатади, колаверса, тингловчилар диккатини жамлаб, эртак эшитишга хозирлайди.

Узбек халк эртакчилари репертуаридаги хайвонлар хакидаги эртакларанчагина уринни ташкил этади. Хайвонлар хакидаги эратаклар кадим замонларда вужудга келган булиб, унда ибтидоий тузум давридаги инсоннинг хаёти, мехнати, дунёкараши, табиат хакидаги тушунчалари ифодаланган. Хайвон билан боглик булган ибтидоий тушунча, фикрва мулохазалар, хаётий деталлар хайвонлар хакида юзага келган эртак сюжети ва мативларнинг ташкил топишида асос булиб хизмат килган. Ижтимоий хаётнинг овчиликдан чорвачиликка утиш жараёни инсон хаётида кескин бурилиш ясади. Бу даврдаги инсонлар хайвондан фарк кила бошлаши мифологик тушунчаларнинг емирилишига сабабчи булади. Инсон узига ишондщи ва хайвонлардан кучли эканлигини сезди. Ана шу жараён ишонч тушунчасини вужудга келди. Тотем саналиб келинган хайвонлар секин-астасалбий персанажга айлана борди, одам учун купрок фойда келтирган уй хайвонлари ижобий, ёввойи хайвонлар эса салбий персонажга айланди.

Хайвонлар хакидаги эртакларда ибтидоий анимистик, тотемистик тушунчалар билан боглик равишда, от, куй, эчки. Сигир каби уй хайвонлари, йулбарс, айик, тулки сингари ёввойи хайвонларнинг характер хусусияти, уларнинг узаро ва одамлар билан булган муносабати хикоя килинади.

Лайлак, айик, илон, сигир культи ва бури, отни тотем саснаш Урта Осиё халклари жумладан, узбеклар орасида кенг таркалган. Бу тотем культларнинг сигиниш «чулок бури», «мехригиё», «олтин тарвуз», «нодон бола», «подачининг кизи», «кук кучкор», «айик полвон», «илон пари», «илон ога», «бури киз» каби бир канча эртакларнинг юзага келишига сабабчи булган. Хайвонлар хакидаги эртакларнинг персонажлари-тулки, бури, шер ва бошкалар кадимий тасаввурнинг унутила бошлаши билан жамият тараққиётининг кейинги босқичларида мажозий маъно касб эта бошлади. Мажозий эртаклар ҳайвонлар ҳақидаги эртаеҳклар заминида вужудга келтиб, танқидий вазифага бўйсундирилди. Бир вақтлар тотем саналган хайвонлар ижтимоий-сиёсий акс эттирган кўчма маънодаги персонажларга айланади. Бундай эртакларнинг ғоявий мазмуни ва тимсоллар талқинида мажоз асосий уринда туради..»бўри билан тулки», «тулкининг тақсимоти», «Икки бойқуш», кабилар мажоз асосида қурилган эртаклар ҳисобланади.Баъзи ҳайвонлар ҳақидаги эртаклар масалнамо шаклда келади. Бундай эртаклар кўпинча диолог асосида қурилган бўлиб, мазмуни шартли. Тимсоллари мажозийдир. Эртак якунида қиссадан хисса чикади.

СЕХРЛИ ЭРТАКЛАР

Ўзбек халк эртаклари уртасида сеҳрли эртаклар катта урин эгаллайди. Бу хилдаги эртаклар сеҳрли, фантастик уйдирмалар асосида курилганлиги билан ажралиб туради. Сехрли эртакларнинг юзага келиши кадимий тарихга эга булиб, илдизи ибтидоий жамиятга бориб етади. Маълумки, ибтидоий одам табиат ҳодисалари олдида талвасага тушиб, унинг рухиятигаа таъсир курсатган. Ана шулар дунё ҳақидаги юзаки мулохаза юритишга ва ғайри табиий булиб куринган ходисаларни узича изоҳлашга мажбур килган. Ибтидоий дунё караш, дастлабки фикр-мулохазадлар, кичик-кичик афсоналар ва эртаклар, фантастик уйдирмаларнинг яратилишига сабаб булган.

Сехрли эртакларда персонажлар, вокеа ҳодисалар, одатдан ташкари, гайри табиий холда тасвирланади. Бу каби эртакларнинг хар бир эпизоди кахрамонларнинг хатти харакатлари сехр, жоду, муъжиза, хаёлий тимсоллар богланади. «Семурғ», «Илон пари»,»Кенжа ботир», каби эртаклар заминида ибтидоий дунё караш-табиат кучларини илоҳийлаштириш,хайвонларни мукаддас билиб, уларга топиниш асосий урин тутади Жумладан, куёш, ой, тог,тош, сув кабилар талкинида анимистик дунёкараш ётади. Бунда жонсиз нарсалар жонлантирилади.; ер, сув,тош, тоглар тилга киради. кахрамонлар билан узаро муносабатда булади.. Инсон тошга айланади, сехр ечилганда эса яна асл холига кайтади.Айик, бури,бургут, илон,отда культ, тотемистик, аждар, дев, алвастиЮ, жин каби персонажлармисолида мифологик тушунчаларнинг белгилари сакланиб колган. Шунинг учун хам эртакда хикоя килинган вокеалар ҳозирги кун тингловсчиси ва укувчиси томонидан «ёогон» деб каралади. Демак,эртаклардаги гайри мукарррарий ходисалар ибтидоий хаёт хакикатидан келиб чиккан. Бинобарин,улар хаётий узакка эга булган уйдирмалардир. Осмонда учуш орзуси «учар гилам», «ёгоч от»ларни, узокни куриш истаги эса ойнаи жахон»ни келтириб чикарди. Ана шу уйдирмалар ибтидоий тушунчалар мажмуигина булиб колмай, балки ижодкор халкнинг яхши тумуш, эркин мехнат, ёркин келажак хакидаги орзу-истакларнинг рамзий ифодаси ҳамдир.

Сехрли эртаклар ичида алохида ажралиб турадиган туркум эртаклар мавжуд. Булар кахрамонлик типидпги эртаклар, ўгайлик ва камситилган кишилар хакидаги эртаклар ва «митти полвон»лар хакидаги эртаклар.

КАХРАМОНЛИК ХАКИДАГИ ЭРТАКЛАР

Кахрамонлик хакидаги эртаклар асосан кахрамонлик мадҳ этилади. Кахрамоннинг хар бир харакати синов мотиви билан богланиб кетади. Кахрамон аждар, дев, бехисоб душман кушини билан тукнашади. Унинг ечимида мардлик ва бекиёс куч аникланади ва улугланади.Кахрамонлик эртакларининг асосий белгиси- пахловон кудратини синаб куриш. Синаш мусобака шаклида талкин этилади. У асосан ака-укалар, ёки кахрамон билан душман, ракиблар уртасида булиб утади Пахлавоннинг рухий кечинмаслари мураккаб эмас, У факат куч ишлатиб галаба килишни билади., устомонлик килиш хакида фикр юритмайди..

«Пахловон Рустам», «Килич ботир», «Олмос ботир»,»Бектемир ботир» каби эртапкларда ибтидоий халк оммасинингкудратли куч хакидаги идеал орзулари уз ифодасини топган.

Ўгайлик ва камситилган кишилар хакидаги эртаклар:»Ёрилтош», «Аклли киз», «Гуликахках», «Зумрад ва Киммат» сингари эртаклар халк хурматига сазовор булган аёллар хакидадир.

Сехрли эртаклардаги дев, ялмогиз,пари,аждар, семург каби фантастик ва мифологик тимсоллар тизими мавжуд. Булар купинча салбий хусусиятга эга Парилар эртакларда каптар, ут, илон, кампир, кийик кабитурли киёфаларда куринадилар афсонавий Эрам боги, Кўҳи Қоф тогида яшайдилар. Уларни дахшатли джевлар куриклайди. У кахрамон билан тукнашувда кийин шарт, топшириклар куяди.

Эртаклардаги Ялмогиз тимсоли мифрлогик тимсолдир. Унинг келиб чикиши аёллар салтанати билан боглик У энг аввал мукаддас момо культи таъсирида ташкилт топган.. Аёллар салтанти емирилиб эркаклар хукмронлиги урнатилгач, у салбий тимсолга айланган. Шу-шу ялмогиз икки хил мазмунда: гох ижодий гох салбий тимсол сифатида намоён булади. Жодугар, шум кампир, мастон кабилапр ялмогизнинг хар хил куринишдаги варианти хисобланади. Эртакларда ялмогиз ижобий кахрамонларга карши куйилади.

Сехрли эртаклардаги салбий тимсоллардан яна бири-аждардир. Аждар эртакларда таърифланишича, катта гавдали илон, огзидан олов, тутун чикарадиган махлук.У сув ёкт гордан чикканда хамма ёкни шамол, бурон босади. Аждар инсонни ёвуз душмани, У одам ейди, мамлакатни вайрон килади.

Сехрили эртаклардагт яна бир тимсол афсонавий кушлардан бири-Семурғдир. Семурғ узбек мифологияси ва эртакларида кахрамоннинг мехрибон дусти, химоячиси, сафардаги хамрохи, халоскор куш тимсоли.Семурғ тимсоли «Рустам», «Кенжа ботир», «Қахрамон» сингари эртакларда кенг тасвирланади.

ҲАЁТИЙ-МАИШИЙ ЭРТАКЛАР

Ўзбек халк огзаки ижодида хаётий-маиший эртаклар алохида урин тутади. Улар реал, хаётий уйдирмалар асосида курилган булиб, фантастика элементлари ёрдамчи мотивлар шаклида намоён булади. Хаётий-маиший эртаклар сехрли эртаклар асосидаги анъаналардан келибчиккан ва куп жихатлардан уларга ухшаб кетсада бирок уларда реал хаёт вокеалари асосида курилганлиги билан ажралиб туради.. Бу тур эртакларда бош кахрамон- инсон, у хаётдаги хамма душман тудаларини-подшохлар, бойлар, козилар мулла-эшонлар, жалодларни уз кучи билан енгиб чикади. Бу каби эртакларда купинча адолатсизлик, тенгсизлик, зулм ва зурлик кораланиб, эзгулик ва хакикатнинг галабаси улугланади.. «Уч оға-ини ботирлар», «Тохтр ва Зухра», «Хуршидой», «Аёз», «Золим подшо»шкалар шу туркумдаги эртакларга киради.

Хаётий-маиший эртакларни мавзу йуналиши ва гоявий мазмунига кура жанговарлик, ишкий саргузашт ва топишмокли эртакларга булиш мумкин.

Жанговарлик эртакларида асосий мавзу элат ва юрт мудофааси хисобланади. Уларда купрок жангу жадаллар билан боглик булган вокеа ходисалар урин олади.

«Тохир ва Зухра», «Ёзи билан Зебо», «Бахром билан Гуландом» каби достонларда ишк-мухаббат вокеалари лирик йуналишда, нихоят таъсирчан тасвирланади.

Топишмокли эртакларда уткир зехн ва донишмандликни накл этиш асосий урин тутади. Уларда давомли, саргузашт вокеалар хикоя килинмайди, сюжет киска ва содда, топишмок асосида курилган. Мазмун лунда ифодаланиб, аклий синов етакчи роль уйнайди. Эпизодлар асосан диологлардан ташкил топади. «Аёз», «Давлатли келин», «Донишманд аёл» кабилар шундай эртаклар булиб, уларда хикоя килинган доно, аклли, идрокли кишилар халк орзусининг тимсоли сифатида намоён булади.

Хуллас хаётий маиший эртаклар, илм-хунар, мехнат, дустлик, кахрамонлик, мехр-мухаббат, садокат-донишмандликни таргиб этади, дустни душманддан ажратишга даъват этади.

ХАЖВИЙ ЭРТАКЛАР

Узбек халк эртакчилигида хажвий эртаклар алохида урин тутади. Улар худди хаётий-маиший эртаклардек, ижтимоий хаётда реал асослар булган хаётий уйдурмалар заминига курилган булиб, уткир сатира ва юмор асосий хусусиятини белгилайди. Эртакларнинг сюжет тузилиши ихчам вокеа ва ходисалар лунда фойдаланади.

Хажвий эртакларда сатира ижтимоий хаётдаги зиддиятларни, карама-каршиликларни очиб ташлайди, фош этади. Шунинг учун хам бу хилдаги эртаклар маълум маънода курашлар ифодаси ва маънавий куроли ъамдир.

Ижтимоий хаётда хажвнинг роли катта. У инсонни акл ва заковатни чархлаб турувчи кучли ва забардаст омилдир. Бу каби эртакларда фантастик уйдурмалар хам учрайди. Улар ёрдамчи деталь, айни пайтда бадиий восита вазифасини бажаради, сатира ва юмор, харакат ва холат, акл ва идрок эса хал килувчи шаклни адо этади.

Сатирик эртакларда ёки хажвий эртаклар узига хос композицион курилмага эга. У мазмунан хаётий карама-каршиликларни узида акс этади. бу каби эртакларда асосий тугун тасодифий тугилади.

Мазкур эртакда гаранглик - кулгу манбаи. У кахрамонларнинг узига хос хусусиятлари - курслик ва куполлик, жахолат ва жохиллик каби ярамас одатларнинг кулгу булишига сабаб булади. Асарнинг юкори чуккиси фош этувчи ечими эса кулгили булиб, дидактив мазмунини ифодалайди.

Юмористик эртакларда дангасалик, ужарлик, ялковлик каби ахлоклик нормага зид одатларга кишилардаги бошка бир, карама-карши булган сифатлар ишчанлик, окиллик, вафодорлик, одоблиликни карши куйиш оркали комик холат пайдо килинади.

Узбек халк эртакларининг хар бир реал вокеаликка нисбатан узига хос муносабатда булиши билан характерланади. Шунинг учун хам фантастик уйдирмалар, булиши мумкин булмаган вокеа-ходисалар тасвири хаётни акс эттиришнинг эртакка хос поэтик йули сифатида намоён булган.

ЎЗБЕК ХАЛҚ ДОСТОНЧИЛИГИ ВА ДОСТОНЧИЛИК МАКТАБЛАРИ

Достон узбек фольклорининг кенг таркалган ва йирик жанрларидан биридир. Унинг яратилиши халкимизнинг маънавий-маиший киёфаси, ижтимоий-сиёсий курашлари, ахлокий-эстетик карашлари, адолат ва хакконият, озодлик ва тенглик, кахрамонлик ва ватанпарварлик хакидаги гоялари билан чамбарчас богликдир. Асрлар давомида халкнинг турмуш тарзи, орзу умидлари достонлар мавзуини, сюжет ва композицияси мохиятини белгилаб борди. Узбек достонларининг улугвор поэтик умумлашмалари, юксак бадиий тимсоллари уларни дунё фольклорининг тенгсиз намуналари- рус билиналари, украин думалари, козок ботирлар жири, киргиз «Манас»и, коракалпок «Кирк кизи», хинд «Махабхарата»си- киссаси, Гарб ва Шаркнинг улкан эпослари каторига куйди

«Достон» сузи кисса, хикоя, саргузашт, шону шухрат, таъриф ва мактов маъноларида ишлатилади. Адабий термин сифатида бу ном халк огзаки ижоди ва ёзма адабиётидаги йирик хажмли эпик асарларни англатади. Бириок улар хаётни тасвирлаш воситалари ва усуллари жихатидан бир-биридан жиддий фарк килади. Халк огзаки ижодида достон утмиш замонлар тугрисида кахрамонлик идеализацияси куламидаги хикоялардир.

Достонлардаги тарихий вокелик халк фантазияси асосида умумлашган тимсолларда уз ифодасини топади. унда умумлаштиришнинг узига хос куриниши - эпик умумлаштириш хукмронлик килади. Бундай умумлаштириш халкнинг ижтимоий адолат хакидаги идеаллари ва орзу умидлари билан йугрилган.

Узбек халк достонлари жуда узок тарихий тараккиёт боскичини босид утган. Унинг кадимги намуналари сакланмаган. Куп асрлар давомида огиздан огизга утиб халк бахшилари оркали бизгача етиб келган.

Халк огзаки ижодининг юксак санъат тури достон ва достончиликнинг пайдо булиши тараккиёти бахшилар номи билан богликдир.

Атокли олим Ходи Зарифовнинг ёзишича бахши мугилчи ва буриятча бахша сузларидан олинган булиб, устод маърифатчи деган маъноларини беради. Узбекларда бахши кенг маънода халк достончиси достонларни куйловчи, ёдда сакловчи ва наслдан-наслга утказувчи санъаткордир. Халк орасида бахши сузи икки маънода кулланган. Баъзи жойларда достон куйловчи, айрим жойларда афсунгарлик, фолбинлик, шаманлик килувчи шахсга нисбатан ишлатилган. Узок утмишда бу икки вазифани бир шахс бажарган. Купчилик ерларда эса иккинчи вазифани бажарувчи шахс кушноч, дуохон, кинначи, касал бокувчи каби турли туман сузлар билан ифодаланган. Масалан, туркманларда достон куйловчи шахс козок ва киргизларда афсунгар, фолбинларга нисбатан бахши термини ишлатилган. Узбекистонда эса, бахши асосан бир маънода халк достончиси, профессионал санъаткорга нисбатан кенг кулланиладики, у узбек фольклоршунослигида асосий термин сифатида мустахкам узлашиб кетган. Мугиллар истилоси даврида будда динидаги каландарларни , мугилларда жаррохларни, турли хужжат ва хатларни уйгур ёзувда кучирувчи туркий халклардан булган котибларни, Чигатой улуси Олтин Урда, Козон, Кирим хонлигидаги котибларни, Бобурийлар давлатиги харбий кисмларнинг хисоб китоб ишларини олиб борувчи ва уларга маош туловчи йирик амалдорларни, Бухоро хонлигида давлат биноларни куришда маблаг хисобини олиб борувчи кишиларни, туркманларда уруг оксоколларни хам бахши деб аташган.

Узбекистоннинг айрим ерларида халк достончисини бахши сузидан бошка яна турлича номларда юритилади. Масалан, Сурхандарё, Кашкадарё юзбоши, жанубий Тожикистон узбеклар орасида соки, Сурхандарё ва жанубий Тожикистоннинг айрим созанда Фаргона водийсида санновчи айрим туманларда жиров, жарчи, окин, охин, ва хоказо. Узбекларларда халк достончисини шоир деб аташ хам кенг таркалган. Шоир арабча суз булиб, поэтик асарлар ижодкори булган ёзма ва огзаки вакиллари сифатида кулланилади. Узларининг янги янги достон вариантларини хатто, янги достонларни хам ярата оладиган бахшилар шоир деб хам аталади. Масалан, Фозил шоир Пулган шоир, Ислом шоир ва бошкалар.

Бахшилар халк достонларини бирор созда, куп ерларда думбира, айрим жойларда кубиз ёки дуторда куйлайдилар. Хоразм бахшилари эса, достонларни асосан дуторда ижро этадилар, уларга гижжак ва баломонда созандалар жур булади. ХХ асрнинг 30-йилларидан Хоразм бахшилари эса достонларни тор ва рубобда куйлай бошладилар. Шу муносабат билан айрим бахшилар ансамблида скрипкадан фойдаланиш, ансамблга доирачи, хатто уйинчи олиб кириш холлари булди Хоразмдаги Бола бахши ансамбли бунга мисол була олади.

Хоразмда эпик асарларни , улардан олинган парчалар ва айрим термаларни куйловчи ижодкорларнинг яна бир турини халфалар деб юритадилар. Халфачилик асосан аёллар орасида кенг таркалган. Халфачилик санъати асосан икки хил:

Ансамблли халфалар уч киштидан иборат- устоз халфа(гармон чалади ва кушик айтади), доирачи (ашулага жур булади, гохида раксга тушади.), ва уйинчилар ( кайрок билан раксга тушади, ялла ва лапар айтади, баъзан доира чалади) Биби шоира, Ожиза, Онажон Сафарова, назира собирова кабилар шундай халфалардир.

Якка халфалар достон ва кушикларни созсиз ижро этадилар Улар достонларни ёддан ёки кулёзма ва китьобдан ёкимли охангда укиш, «Ёр-ёр», «Келин салом», «Муборак» каби туй кушикларини ижро этиш билан шухрат козонган. Хоразм халфалари купрок «Ошик Гариб ва Шохсанам», «Ошик Ойдин», «Киссаи Зебо», «Бозиргон» каби достонларни ва Махтумкули шеърларини, турли маросим кушикларини ва узлари яратган кушикларниижро этадилар. Халфачиликжозибали ва навкирон аёллар санъати сифатида Хоразм вохасида шу кунларда кенг давом этмокда.

📎📎📎📎📎📎📎📎📎📎