автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.09 диссертация на тему: Гейчинская ашыгская среда XX века
Диссертация посвяшена исследованию проблемы региональной специфики ашыгского творчества, являющегося наиболее богатой областью азербайджанского фольклора.
Ашыгская среда существовала в Казахе, Товре, Кедабеке, Ширване, а также вне азербайджанских регионов - Геича, Борчалы, Дероент, Анатолия и др.
Предметом диссертации является ашыгская среда Гейчи XX века (1920-1950 гг), которая исследуется как основной центр азербайджанского ашыгского творчества. Исследование показывает, что Гейчинская ашыгская среда своими истоками связана с глубокой древностью периодом возникновения эпоса "Деде Коркут". Видные деятели Гейчинской ашыгской Среды - Гейдар, Мискин Абдал, Аг Ашыг, Ашыг Алы, Ашыг Алеске», Шишкаялы Айдын, Ашыг Муса, Новрес Иман, Ашыг Надааф, Ашыг Асад, Ашыг Ислам, Казым, Ашыг Курбан, Ашыг Вели, Ашыг Орудж и десятки других - создали богатую школу, которая оказывала сильное влияние на ашыгсхое творчество последующих периодов.
В диссертации на основании богатых литературных фактов определяется региональная и историческая специфика Гейчинской ашыгской среды 1920-1950-х гг.
Впервые рассмотрены вопросы поэтики мастеров-творцов, деятелей ашыгской среды, их роль в развитии ашыгского стиха. В то же время проведено сравнительное изучение особенностей гейчинской среды в контексте других ашыгских сред.
В диссертации отведено значительное место исследованию деятельности и биографии мастеров II половины XX столетия: таких, как Новрес Иман, Ашыг Талыб, Уста Абдулла, Ашыг Бахман, Хаста Няйрамали, Агил, Ашыг Наджаф и других, традициям и новаторству в ашыгской поэзии, взаимосвязи этих понятий, путям развития этого искусства, дан обзор соответствующих исследований.
В силу известных последствий "Карабахского конфликта" азербайджанское население Гейчинского округа превратилось в беженцев с собственной земли. Несмотря на эту трагическую потерю представители ашыгской среды Гейчи продолжают свою творческую деятельность но месту вынужденного переселения.
THE XX CENTURY GOYCHE ASHUG ENVIRONMENT
The thesis is dedicated to the study of ashug art, one of rich spheres of azeri folklore.
The ashug environment existed from early ages in Tovuz, Gedabay, Shirvan, also aut of Azerbaijan (in old Azerbaijan) in Goyche, in Borchaly, in Tebriz, in Derbend, in Anadolu regions.
On the basis of regional investigations the XX centure (1920-1950) Goyche ashug enviroment was investigated as the main centre of ashug activity in Azerbaijan. The investigation shows that the ashugs of Goyche are connected with ancient ages wiyh, time "Dede Gorgud" epoce. The famous people awong Goyche ashugs are Ozan Heydar, Mi skin Abdal, Ag Ashug, Ashug Aly, Ashug Alasgar, Shishgayaly Aydin, Ashug Musa, Novras Iman, Ashug Nejef, Asug Ased, Ashug Islam, Kazim, Ashug Gurban and many others which created the famous ashugs school.
This school influenced on the asheg activity of later periods and on the written literature.
In the thesis the regional and historical facts were analysed about the Goyche ashugs school in 1920-1950 with enough interesting and real facts.
This research includes the comparative investigations of ashug schools.
For the first time the poetry of creative writers which participated in Goyche ashug enviroment, their role in the development of ashug poems and in the forming of "dastans" (ashug's work) has been established.
In the thesis the literary activity, biographies of the poets belonging to the first part of XX century: Novres Iman, Ashug Talyb, Usta Abdulla, Ashug Bahman, Khasta Bayramaly, Agil, Ashug Nejef and others are investigated for the first time.
Here the notions of tradition, innovations, the relationship of these notions, the ways of development of ashug poems were shown and generalized scientific-theoretic thoughts were put forward.
Now the ashug envilopment of Goyche region though has lost its integrity because of the Armenian occupation, but its creative perresentatives continue their literary activity in various areas of Azerbaijan.
данышдыгммш конкрет давруиде да санэткарлар иэчазларын саде ве муроккоб новпэрнндон, козеллэрин тэ'рифннде епитегглэрдэн истифадэ егшэклэ даЬа чох кезшшн бвдии портретами чанландырмага, табивтан осраронкиз козолллклори илэ муга]нсодо кетурмвЗа наил олмуш, долин бутун звговдняихлортщвн, ишсан ве чаларларындаи камфадэде, лирик мзшш мо'нови алэмитш Ьо]эчан вэ ютнрабларьагы поетк шохилда ]уксвк усталыгла бэдиилэшдярмэр даЬа чох устунлук вершшшэр.
Нопгвэдо кесгарилир ки, ашыг ]арадычылыгаиын мухтелиф нс-тогаметлэрдэ арашдарылмасы, муЬитлар узрв в]ренилмэси онун умуии проблеодюрини тодгиг етак истгамегпнндэ дауэрлидар. Ьемчгапш Ке>-чэ ашыг муЬшиии сешурландирен башлыча хусусидрг Зарадьгчы оЬсал-руЬицэшш даЬа габарыг го даЬа Зуссок окскднр. Бутун ашыгларын ]азыб-]арзтага даЬа чох ме]шш олмагла, ше'рин вэ дастанларын классик нумуиэяаринин ]ара!шасы ашыг сонэтииин зеикинлешмвсинв, Зашлы едобадатьш шшппафына да вэ то* гари илэ мушаЬида олунур. Бу, бир умуъш ашыг Зарадачылыш, бир да муЬитин езунун инкйшафы бахы-мындол шраг дшурур.
Диесертаяф ишннде XX вер Ке^га ашыг иуЬитнко мэхсус сонэткарларыи сенэт ш&чарвен илэ баглы чедаал Ьазырлшшыш, Ко/ю апшг муЬитннн евзу кедан тарихи мзрЬалэсиндэки хоритеси дузэл-дшашш вв тодгнгатн "Элавэлэр" болумуна дахил еднлшшщир.
Диссертасирнын есас муддоалары ашашдахы хюгалолэрдэ вэ монограф|фда ез взхзти тапыышдар:
1. XX оср Ко/га ашыг муЬти (монографгф). "Азарба]чан Енаошодедефсы" НПБ, Бакы, 1997, 8 ч/в.
2. Корт аптыт муЬтнцдо соноткарлыг мэсалэлэри. Дил вэ едебиуат. Нвзери, елми, методик журнал. Бахы, 1996, № 4.
3. Ко^га ашыг ше'ршщэ халг данышыг дили. Дил мэсалоларино данр тематик топлу. Н.Туси адына АДГТУ, 1996, № 1.
4. Ко^чо ашыг поези)асында бзшори мотюшэрин твраннуму. Филолоки]а ыэсолэлэринэ дайр топлу. Н.Туш адына АДПУ, 1996, № 2.
5. Саном. "Совет конди" ("Ье]ат>') газет, № 99, 18 август 1984.
6. Дебилен саз Заддкардар. "Пызыл 6а]раг" газет, № 109, 10 сеш^абр, 1977.
7. Ладцашларын Задихары. "Шуша" газета, № 37, 38; 27, 30 март, 1976.
шлшшр. Онларыи кекиндо турх твфшосуру учун доша олшязрьш сси-лопшоси козэро чархшр, Деда Горгуд pyhy, Короглу кефесп ддоулур. Ашыг ^радкчаьшьшьягын яласснк 1гу^ввдалорга1дви Гурбаяя, Аббас Туфарганлы, Хосш Гасым, Сары Ашыг ш башгаларьпшн ]ярадггаылы-гандон Kqj40 шуг 20-50-чи иллврда (эср:шз5з:п|) фешет|рт
косгормиш iiyMajoiKarapiï кегпшз шзяилдз бэЬршзгзткшлвр. Бу беЬрэ--лвешэ сазда да, ше'р ]зрздаг-гшазгшда да а]дьш гсору5йшгдаднр. Бу му-лаЬгаолоргализдо Koj^a яашт Myhmurara XX ocprai 20-50-*ш нляо-psatgaiai М0этуда>*унда ики ксигггьгэг (осас ояш шиердэ lyiynyp) азуну косгарир. Бирттгси, классик гшзыг ррадьтеылькгтдзи хмушиппую беЬролгяшаднр. Икшржш, Ко]чэ eurar муЬтвдздвя боЬралетго m оз\11азгохсусл>тун кэрукутудур. Бунларада hop накатин арасаддз ста бир садд m ]охдур, escara доЪа куму алан бнр ]ахьшлыг вар. Бу jaxisunir кендэн, тафслпсур торзкцдзн, душукшэ ejtmjjarmsgisn тсолнр. Гаады муЬит шуншгэхсуслугу иэсалэашэ, бу да тамшилв бгшга ьгэ-солодцр ш соярааш ишсишафяз батгыдыр. Бурада иосалэ бнр проблем хеши h ем 1щуашшгьгг, heu дэ обрззлылшт сешуэсшодз шшарязныр. Дода сэнэтаарларын ррэддовдянтвда алугу ишя Апшг Талибы», Хоста Ба]р:згаятин, Ашыг БеЬмашш, Неврос Иызнни ш шшзрш бзшгаларыньш Зарадьгшлнгахщз вн'екодеш беЬрэясяьп» кэ бу беЬрэ-леишвгаш озунв![^хсуслугла кфздеси, бмрли];! месалвга а$дьш наээро чарпыр. Гашын хгшнз, кирпярга охщ агпшн ар, узун кукешв, бсуун сарзэ, ]зк2гын лалэ]э зэ с. бетвдялшешю таз-тгсз раст до/пгргпс Тебки хи, бунлар езлщуиде шс'рда дарш е^эдэщдн, р'ки классах одабндрздз шбул олугвлуш ея'еггеш услубдур те бмшджга ашш ¡кзсасэ бу ифз-долорин физршг образлылыш ггэсолэапщэ ролуцур. Бедам тасгир m ифада вгеиталэря фикргш образцы гефада аяуюшза угун бгтядаш шая-дир. Kojra эдобп муЬщвдвдз бунун тазаЬуру исэ шс'р даяшшн тагян халг даттыткг дали иле ]ахыилыгшш гшкарпэрыр. 4yîîsiî ^siirsi шыг дялинда бздзпигак даЬа кучпу но -хвбшщф. Бош fcsp -тбшшгрп ашыг ]зрадычылнгш1да uemymysy иса шс'рин та'сир ку^иун гршгш дсьгохдар. Бу бяр вн'внэ шш Kojra ашыг муЬтннда XX ocpmi 20-50-чи иллеринда фвашцэт квешршш сжагпшрлщвж ч дзрэчэсиндея асьшы omiajapsr кевчуд олмушдур. Ьвм'эяпш об-
разлы дешк, шс'рии поетак аштшш зршршзг уг^н бэдзш TOnníp до ифздо пзеителэршшн мухталиф ношюршдвя - мзчазлар, ^ешеелфлар, мегафоралар, ташбсЬлвр, шнхстэюр, сиясщяа, ашш, н^ршэт, бэ-дки суъл, Ш1да, тезад, кзота®, мубапиге, аталар созу ш ьшеалпэр, афо-ризмлэр, ибаралер, ошоиим, оиояни, шпонвлшрдвн кешфэдэ atpíá-ajpH сетготеарлзрдзн кширилая нуиуколор осяаьпща дисссртаафда кешеш ншхндда ге]д алршутдур. Ко/гэ штаг афжтша Ьагшцда
заркар дэгшли]и илэ сечнлмэси ее мисраларда кучлу образлылыг japo-mar хусусиЦота бодни созун поепгк могамы во jepniwo шплшшоси иле баглыдар.
Ашыг ше'ри туркун баршг Ьесабы ило Ьесабладыгы Ьеча вазни узаршвдэ баргарар олуб ва онун асасыны да Ьеча вазни тэшкил едир.
Ке]чэ ашыг муЬиггк ашыг ins'p шзкиллэринкн тпланмаси б ахи мылиди дшшш чало едир. Усгад Эласкар ашыг ше'ринин сада ва мурэтжаб пумуналоринда (форма кими баша душмали) галвмшш сына-мыш ва сонракы давр ашыг ]арадочылышнда бу формалара хусуси мзраг ojaT&íbmmup. Бу мэ'нада ашыг _|арадычылыгы форма бахыыындан xejjui дэрэчада занкинлашма кечирмишдир. Форда е'тнбарилэ занкик-лошмо озлу|ундэ ф! перин бу формада образлы де]ими мэсоласини да догурур. Ашыг санатанин гудрэтлн иу*4а]ендалэри Ьэыиша мэсалр бир кулл Ьалында бахмышлар ва даЬа чох таразылыш горумаг магсэданда олмушлар.
Koj'io ашыг Myhimimni поетше сиглатли сонат нумуналаринин асасыиы Ьеча вазнинин ая ojtiar шеклшюринден 6ajara, гошма, течнис, дквани, мухаммас ва с. ташкил едир. Деврун ичтимли-си]аси мзеолвло-ри, халшн агры ва азаблары, арзу ва исгехлэрн, темиз маЬаббэт яуру-лары, севки Ьисслари jyxcas бнр нлЬамяа бу сакат нумунвлвриндэ бедиилэшдиритшшдар. Дилин мэ'на чаларларындаи, ифадэ козаллше-лортдзн jepflii->еринда исгифадв етмэк, аЬенкдарлыга, мусиги чаларлы-шна чидди (Jsuoip вермак ва бу муЬотин бутун Зарадычыларьада асас Kej$gtjjar ккми назара чарпыр. Бу санэткарлар, бир чаЬагщ да ге>Д едак ки, ая'ана мэсалэсиндэ jauicja Kej4a ашыг муЬитиндэ фаалицэт кес-тормиш озундан аввапки санаткарларын ]арадычылыгы ила кифартлэи-иэ]нб, даЪа гадам гаргагларла, даЬа кениш шакилдв масалар рнаш-
сине днггот Зетиршшишдир. ICejra ашыг муЬити XX ocpírn 20-50-чи нллоринда ашыг ше'ринии фориаллры бахымыидан, елочо да фтсрин обрззлы дершшеси чэЬотцэн зеикинлеише кечирир. Бу деврда jamajan сенэтаарларын Ьамысынын башы устунда Ашыг Элескер pyhy долаш-магда иди. О, ашыг дарадычылышнда фикрин сбразлы дфаш бахымын-дан ело бир зярве фотЬ етмшпда ки, онун то'сири алтына душмвмэк мушсун дернлди. Ejjni ззмаида бу та'сир тэг Kojra ашыг ыуЬши чарчи-ввсгшдэ дауил, ашыг Ззрздьгшлыгында взуиу квсгормэжде
иди. Бнр созле, Ашыг Элоскэр ашыг Зарадычылыгыньш зирЕвси олшгла XX есрдэ, даЬа догрусу, езунден сокра Kejro ашыг муЬити жими кучлу бир Myhîrnffl форшлашмасында всзс рсш о]иашлтпдмр. Тебии ки, бу муЬит Ашыг Элэскеряе да мвЬдудпапшыр те ондан евзэлкн пуиаглар-дан узагда да дсрш. Jo'rai ашыг Элэскврш! озуну да Kejra ашыг uyhirm формалашдырмышдыр. Бу муЬиткн кешгб-келдауи тарихи joña позор саддьяда Ашыг Элоскоро гедар Kojra ашыг муЬхшшин идфлылыг вэ образлылыг бахьшьтдан öejys бир шпшшаф ьтарЬолосн хечпирши ке-рерих. Ejrai зашнда евзелкн фосидде ндфлылыг бахымындэн апарда-гьшыз мупунсвлор да бурада беле бнр гвяаете колмор-тизо ecsc верир. Kojio ашыг муЬштппш тарихиидэ hejraap, ИбраЬим, /Аисззш Абдап пш гудрэтли сенотклрлар о луб пэ база чзхан ше'рлэрн фитреи онла-рыи исте'дад саЬиблври олдугуну кестерир. Бу шпашшф сонракы мерЬеледе даЬа урасек двдерлерлэ Ar Ашьпыи, Ахиыг Алшшн, Ашыг Элесхерии ]арадычы феалицеткндэ îtepcemrajo башлады (сеЬбэт даЬа чох секэтгспрлыг меселесинден ксдир). Бу услад сеиетаарлар сазыи,ояу-нун угурундан oírte ше'рин (бушшрын hep бири муЬитде ajpbraa ejpe-ннлмэли пробломщир) угуру иле даЬа чах танындылар со умумилиддо ашыг сен&тндахи усгадлыг jy^yiiy оз чн^тлернндо дзшы]а билднлор.
Koj4e ашыг муЬнгпщдз нэзерэ чарпан шуллврдвн бири ше*р ]азшг меселэсидир. Бу мер умушшикда ашыг ¿арадачылыгы учун кучлу коруиур со даЬа чох муЬитии дикер ашыг муЬитаернно те'сири cennjja-синда хзрактеризо олунур. Бу муЬшии ]азарлзрш!ын йшыг ше*ркндэ форма бахьшындан ]енилешмелвр апардыш ачыг-адпзлн оз^ну бурузэ верир. Онларыи »л^тофф001.!]01111 олда иди ви, исте'дад саЬиби иднлер ве де]имго даЬа чох мувеф4^ги[рт газанырдылар, башгаларыиын де]э бишедиклерхши онлар даЬа поетих шехилда дрмек нсге'дэдына малик: идилвр. Бу и со онларда хэлги олмаг (даЬа щщщ себвбднр) бачарыта иле елагелидир. МвЬз ]арадычы габнлиувт ве хеши габхши|)вт езлу|уида бир бири иле баглы алан ве бир-бирини ташмпаЗан меселелердир-Неточе е'ткбарилэ бу меселелерин коруиушу мнерада, ше'рдэ ве бутовлукде Ззрадычылыгда opraja чыхыр. Бир поз шгсраньа!, ше'рии фикир ]укундон башга деришш мвеэлвеи да есас кетурулур. Созлорин
Ьагда диссерхаси]шьш MyejjöH магамларында jepn колдаже тохунулиуш-дур. Истер лирик ше'рлор, нстэрсе да кисбэтан ири Ьвчшга бедаи нумунэлор Ьйучешш етнограффсыны, кшшгулнугтпш учун
скфа|вт пздэр мо'лушгг ссрнр. Бу мэ'нзда ашыг ¿арадатшшт, даЬа дог-русу, Köj^o ашыг муЬнгт KejraimH таршшнк ojpQHMQK учун ©сас ыен-бэдар. Âiehs мочлис гурш, гш квчурмв, кшага квтирмэ, квзэллэрин те'ркфи, вфшшэлэр Ьэшш uyhmmi схжэтаарларынын Ьамысыиыи ^радаэдлшшнля нззврэ чарпыр.
Kojra ашыг муЬкгмнин всас fep ке|фид|эт хусусиуэти сэнвтаар-лыг, посше äejhu мзсашмзщир. Диссертаафнын учуи^у фвсяи бу проблем fcscp олунмуищур.
Фшжяоршунас алтмэр ш тсдшгатчылар Kejra апшгларынын ^ргщдаылышндасы сенатоарлыг «эсалэлоринэ jcpa калдашиэ ез муна-снботлзр;ши бклдаршшшвр. Лнкнн бу ешш арзшдыряалар ja бнр са-наткар согнэдвегаздэ апарьишыш, ja да башга бнр проблешш ыуэдрн бир Ьиссош бшш тялзгшшп бэ иэсолэ]э кашш севддрдо ^анашылма-ыьлпдар.
Kejso ашыг муЬктинде сеншин поешгасьтьщ в]ренилмэси ол-дугча ££киб, hsM да amp песаладир. Бу проблем бутев щехняда ja-кашдагда даЬа кучлу уыушшващирзиэлэр зпаршг лазым колир. Конкрет бир даарун уьфгилашдиршг^аси исо isocэлэни бир гедер асанлаш-дырыр.
Kejra siskt муЪтгодда свнатсаряыг проблшшшн бкр нсчэ вдчиб кстгшагж sap: гае'рнн пзегткасы, чалшяын поешкасы ш дастая аоепааш.
Ше'рин поешкасы ашыг зарадмчшйогында бнр проблем кими Ьаш да гашзгдадар. Фолклор арйшдырьгеылары вн jauni* Ьалда ше'рин вэзи, елчу ш гафн^элонмэ сисгешши арашдырмагла кифа^этлен-шшлэр.
Поетиха даЬа кенкнх бэ ввжлу шла^ышдар, тедгигатчыдан даЬа чох умуишгашдарьезлорлэ чыхыш eroraja телэб едир. Ajpbrea бир муЬя-тик до jaxys а]рыча бир сонвткарын поеткасынын ojpemuMacH исе СЭКЭ1КП шунун м&Ьодэтишш ачгмлышидар. Она кере да бу исшгаиэ-тин ачьишаш наз&рн проблем шш даЬа чох мараг догурур. Kejqe яшнг м'/Ьитинда да бвддашиж, двЬа догрусу, ше'рин поешкасы олдугча вачпб мэевлэдир. Бкз бу муИшин анчаг коихрет бнр даврунун - XX осрин 20-50-чи ишшрвидэ ]аршаи нумуналверлэрини дэршшиш, каЬ Кенчэбасарда, каЬ да Ке]чадэ jamaMbHH, тахмини Ьесабламалара кора 71 нафери догма jyp^ynna, 18 нафврн Кадабедеэ, 15 нафари EojyK В этап муЬарибасиндв, 15 нафари Кончодо, 22 нофари бу ва ja диквр ]ерларда вафат етмишдир.
Эсрин аввалларинда 6ejyK идфларла езуну кесшрмак чаЬдиндэ олан сосиализмин бир тврафли тараннуму, Ьадиселэрин ифраты назара чарпыр. Keime дун]а ила jemi дун^анын атрибушары гаршылашдырылыр вэ jerai олана ифрат мунасибет бшадиршшрди. Bojyic идеолоюфныи колиши, "сосиализм", "болшевизм-меншевизм" гаршыдурмалары, даЬи раЬбара маЬаббат, интлаби Ьаракатын ajpu-ajpu нума]андалари ила баглы japaHan мифлар, колхоз гуручулугу, ветандаш муЬарибоси вэ с. масалалар, uiyöhacm, Kejna ашыг муЬишндан до jan кечмирди. Ел анасы олан ашыглар да бу масала]а мунасибэтини билдирир, офси аб-Ьаванын коскишш]и ила, Сибир горхусу ила бир нев реаллышн тесвирини вермак арасындакы чыхылмазлыгда галырды. AVehs она кера да MyejjöH магамларда мачбурицэт гаршысында галан санаткарлар
формалзшмасы вэ даЬа сонра бир шаир кими умуми ашыг ]арадычылы-гьгаа та'сири а]дьш ге]д олунур.
XX есрин ввввллориндв Koj'ia ашыг муЬитиндэ олан чанлзнма т> ¡ярадычыльгг угурлары бела бир квклу га]нягллрла елагэлидир. Элескар фаалиуетинин мудриклтс дэвру да Ьэмин илларлв баглыдар. Бу муЬитяэ Ашыг Эласквр 30 шакирд Зетишдирдн. Оиларын Зарадычы-лыш, сазын инкишафында ролу, ашыглыг одеб-орканы, мэчлис апармаг усталыгы вэ дастан ¡зрадычылыгы саЪесиндэки хндмвтлори буна всас-дыр. МэЬз Ашыг Элоскэрин олумундэн сонра онунла баглы japaran peBajeraep во jaxya да реал Ьадисалврин дастана чеврилмвси Ьаллары баш верир: "Ашыг Элэскерла Дели Алы", "Ашыг Элоскерин Гарабага Toj сефери", "Ашыг Элвскарла Ашыг hycejH Ьапында poBajaT", "Элэскэрлв СаЬнобаны" вэ с. Бутун бунлар XX еср Ке]ча вдаби муЬитиннн ]арадычылыг угурлары вэ иннишаф истигаметлери иди.
Ашыг Элоскар во XX yep Kojno ашыг муЬши проблемиидо бир нечэ исшгамет мевчуддур. Бу ше'р japaflbMbWbiFbi, мачлис адаб-арканы, оху вэ чашы, дастан ]арздычылыгы, саз Ьавачатларыньш japaimacbi ш ejim заманда бунларын умумилашдирилмэси кими ен'ананин ]аша]ьшш муЬитен угурларыдар. Кучлу беЬралакмв вэ Зарадычылыг ме|ли ддоулан бу муЬитдв ифачылыгдан чох japaiwar, ше'р дузуб-гошмаг назара чарпыр.
Kej49 ашыг муЬити Элесхер очагындан башламыш онун бутун кандлвринда ]азыб-]арадан ашыгларын, ел шаирлоринин, ифачы во ]арадычы сенеттсарларын гсеншя бир чографи]асыны эЬато едир. МуЬи-тан hop бир japaubMbicbiHbm Ьапында халг арасыцда jauiajan ponajarao-рин топланмасына хусуси еЬттуач вардыр. Тедгаг олунан мэр-Ьвлвнин асасында твбии ки, XIX вер во даЬа чох Ьамин осрин сон чореуи дэданыр. Она кора да диссертаси]ада муЬитин арзшдырылмасында XIX асрин сон рубу ила XX эср бир проблем кими котурулмуш, муЬитин бутун ашыг вэ шаирларинин Зарадычылышнын влагали сурэтда ejpa->ШЛМ0сино фикир верилмишдир.
Kejna ашыг муЬитини формалашдыран амиллар сырасында ичти-маи-си]аси муЬитин та'сири да аз дауилдар. Бурада даЬа чох уч фактор рус (даЬа чох), турк ва иран фактору нвзврэ алынмалыды. Азврба]чав торпаглары угрунда кедвн саваш вэ AaapöajnaH аразисиндэ бугав олан бирлирш ]охлугу (ханлыглар нозэрдв тугулур) натича е'тибарилэ Pycnja-нын та'сири алтына квтариб чыхарды. Cnjacn аломда баш верви Ьзда сэлвр вдаби муЬитде да афеи еЬвал-руЬицели мотинлори кучлвндарди. Заманьш мухтвлиф ичтимаи-афеи мунасибатлври Kejie ашыг муЬитан-дв да озунэмахсуслугла поетиклашдирилди. Êjnn заманда Руаиуанын нуфуз даирвеинин устунлук ташкил етмаси во онун табечилиршдэ олма
ми неЬенк бир сез устадамы формалашдыран бу муЬитин га|нагларында арашдырмалы проблемлар чохдур. Онун тарихинин ва кечиб калдоуи ]о-лун излвнмвси Ьемин проблеме киршядир. Фолклор арашдырьпадлары бу муЬитан Аг Ашыга годер бир чох квркемли нумаЗендалари олдугуну гещ едир, онларын сенат гррэта, ]арадычылыш бареда ма'луматлар верирлер.
Мухталиф Зузилликлерда чохса]лы устад сзнаттарларын Зеггшпиб феали]>ат квстермеси, саэда во свзда Зарадачылыг ахтарышлары нетече е'тибарилэ Ке]ча ашыг муЬитм кими бир муЬти формалашдырмышды. /ЛуЬи-шн з|ры-а]ры санаткарлары проблемны бир тэрафидир. Бу кениш арашдырылмалы олан проблем ики хатда - муЬитин езунун инкишаф исшгамэтинда ве умумиликдэ мввчуд ашыг Зарадычылыгъшын инкиша-фы исшгамэтинда керунур. БураЗа кениш ма'нада ге]д евдцимю Герб зонасы ашыг ]арадачылыгындан тутмуш Ширван ашыгларына гедер бо-,зук бир Зарадычылыг арсеналы дахилдир. Ьэмин муЬитлэрин К^а ашыг муЬитинин формзлашмасына на дарачадэ те'сири и се масалвнин тамамилэ башга тэрафидир. Бу формалашмада биринин дикарина те'сири № гаршылыглы баЬраленмэлэри Ьадисаси да бу те'сирин бир Ьиссесидар.
XX ©срин ешаялари Кв]ч9 ашыг муЬити учун зирвадар. Бу муЬитин инкишаф тарихи Ьаггында верилан хуласалер ва биза гедер аЗры-аЗры фолхлоршунас алимларин мулаЬизалери кифа]ат гадар тасаввур ]арадыр. Анчаг масалэ]э проблем кими ]анашмага вэ монографик ша-кнлда кшяем?уэ зерурвт вардыр. Ашыг Элескерле баглы намизедлик диссертасзуалары, моногргфи]алар ишленсе да, масел^е даЬа проблема-тик Занашмашн ва Элескер сферасындан чыхмагъш вахты чатмышдыр. Бу Ьем Ке]ча муЬшинин, Ьем да Ашыг Элэсквр Зарадачылышнын е]ренилмеси хеЗринедар.
Ке]че ашыг муЬитинда олан бир сачи^ави хусусицат да бу муЬитде Гурбани, Аббас 'Гуфарганлы, Хаете Гасым, Ар Ашыг хатш ила Занахны, Зазылы едабицатдан колан Л\.П.Вашф услубунун то'сиридир. Профессор В.Вели>ев маЬз бу чаЬате хусуси аНами^ет веререк ^азыр: "Озан-ашыг санетиндан гида алараг бир мутафахкир шаир кими Зеш-шен М..П.Вагиф муасири олдугу ве езунден сонра Зеташюн е.п сенепсар-ларынын Зарадачылышна мугарагга та'сир костармишдир. Тереддуд етмэдан демак олар ки, Аг Ашыг, Ашыг Алы, Шемкирли Ьу<хун, Элес-кер, Атолла Чума ва башга худрэтли санаткарларьш ше'рлариндо М.П.Вагаф гошмаларындан сузулуб келен бир ширинлик, дад ва дуз вардыр"1. Ватфиа озан -ашыг сеиэтшю Захынлыга, онун те'сири ило
1 В.В»ли]ев. Азэрба)чаи фолклору. Бакы, Маариф, 1985, с. 217.
Аббасали, BajpaM, Софи]ар, Ьачы (Дашканддан), Исэ (Субатандан), Алышан, Ьусфгалы (Чахырлыдан), Ьуммэт, БеЬбуд, Рачаб (Гошабулаг-дан), Наш (Касамандэн), Htjac, Гара (BejyK Мазреден) , hycejn (Кичик М.озрвдон), Гара, РаЬим (Шшш^адан), Л\е]дан, Cajafl (ЧанаЬмвдцен), ГэЬраман, Гвнбэр, Исма^ыл (Инокдогындан), Гадир, Шукур, Mmajbtn (Бабачандан), Л\усе]нб, .Тунис, Оруч, Гасым (Чилден), МаЬэрром, Имран, МаЬмуд (Агбулагдан) но башгаларшш косгормок олар.
Ьагшнда умумилашдирмалэрла ме'лумат вердиртмимз Кошенин саз-соз устадларынын hajaxu во Зарадачыг рлу зонкинли]и ило гачи^о-ленир. Аз гала hap кандда, hap езда ашыг вэ шаирин мевчуд олдугу ганаатини japaflbip. Бу гэнает асримюин 20-50-чи иллэринда ашыг сэ-натини 6ejyK угурларла характеризе eroaje имкан верир. Бу да ашыг муЬтинин конкрег бир деврундэки инкишафынын ва онун ;'арадачылыг угурларынын гаднагларла, дикар ашыг муЬитлари ила алагали шекилда тодгиг олунмасы зэрурэтини догурур.
Диссертасщанын июпяи фасли "Kejna ашыг мукштзиняи сэпэт hajamtt" адланыр. Бур ада Koj40 ашыг муЬитавшн тарихинин арашдырылмасы бир нов умуми ашыг ]арада«шлышнын инкишафынын ejpomumocH сочиуаси дашьуыр. Мв'лум ашыг муЬитларинин ajpamm-маси ва онларын тарихи инкишаф хаттинин изланмаси, ен башлычасы исэ га^нагларын ачылмасы матча е'тибари ила бутав тасоввурларин japaHMacwHa кэтириб чыхарыр.
Ашыг japaflbWbinbimHfla кифа]эт гадзр ашыг муЬитлари форма-лашмышдыр. Бу муЬитлари муасир Азербарган сарЬадлари мигЗасында уч исшгамэтда груплашдырмаг олар: Горб ашыг муЬши, Мил-М.уган ашыг муЬити ва Табриз ашыг муЬита.
Ка]чэ ашыг муЬити Герб зонасы ашыг муЬитинин таркиб Ьиссэ-сиднр. Онун твягаги олдугча кениш ахтарышлар телаб еднр. Проблемин ejpaHwmecu конкрег бир тарихи девру вургуласа да Macanaja бир гадзр кениш мэ'нада мэвчуд олан вазндоате гадарки марЬеледэн даЬа аввалла муга]исэдэ бахмаг лазым кэлир. Чунки проблемин индшш дурумунда еи'эна ва новаторлуг хатш взуну хвстерир. Нонаторлуг бутун саЬалар-дэ баша душулан jeHronimmp. Ашыг ]арздычыльпъшда бу jemraruiK он дар ва баша душулан мо'нада сенате годом rojaH ашыгын езунутасдиги-дир. Бу тасдиг ашыг ]арадьгаылыгында санаткарын чалыб-охумасы, меч-лис апармасы,бир санаткар к ими езунун мввчудлугуну кестара билма-сидир.
Kej4a ашыг муЬтинин инкишаф тарихшада гызыл хетт кими керунан Аг Ашыг (АллаЬверди), Ашыг Алы, Ашыг ©лоскор хатга муЬити гаранлыгларына шпыг салмагла, взуне гадарки ва езуидэн сонра-кы мерЬалани арашдырмага кениш материал верир. Ашыг Эласкар ки-
1968), Нокрас Ишн (1905 1932- чи надо иткин душуб), Ашыг Талыб ИК77-197Ь»>, Ашыг Эивд (1874-195 V), Ашыг Иглам .»усифо» (18931968), Хгнпъ Бадкшами (1898-1952), Иемихан Дидрркин (1930-1994), Башханым Швфи шзы (1860-1956), Ашыг Савад Швфи гызы ( .18851950), Бэ1шш Кончили (1901 1976), Тюсан Хеуаллы (1885-1966), Шаир Казым (1842-1929), Нифталы Гафаров (1898-1943), ».пи Мазан оглу Намазов (1890 1974), Аишг Куммит (1Е76 1951), Ашыг Вэли (1854-ни Ашыг Оручуи (1920 ) 97(>) тнрчумеук Гараго]унлудан). СалеЬ (Бала Гараго]уш1удан), Нифтальт (Арданышдзн), МэЬоммадвли, Паша, /Ауса, ЭЬмод (Сарьцагубдан) Вили, Оруч рарпызлыдан), Нвчвф.
г Ко|вддо ]азый дарадан ашшшрш ва ел шаирларшшы тодчумерт Ьаллары бара-ду м»"луматлар тедгагатчы ашш Ислам Элэскеровун "Аишг Олэск»р в» XIX »ср Кв)чо ашыгларм" мовнусундакы кяштоэдлик даг.се.ртасидагкгадан (АДУ, 1971), онун тортиб стди|'и "Элоскдр очага" топлусундан (Какы. 1ачычы, 1991) Азорнэшр торофиндои 1964 чу подо пандан бурахшгаи "Телли езз устадлары", "Кэнчлик" нэшрнцатынын 1991-чи илдг> чапдан бурлхдшы "Аззрбгучшг гнпыг во шаир гадьшляры", Тф1ур ЭЬмадопун 1995 чи илд;> "Аъчрбгучап Енсик тоне дауэсы НПБ иошридотында" ношр олуиаи "Азэроа.|чан .¡¿'¿ычиларьГ
китабшрьшдаи, "Улу К.и,(чи , '1'»р»п»"г гозеглдришдои, Иосмми адмна Дцлчи-лик. Иистатутуиун "Лугот в» терминолошф" иш"б»синии м\дцри, фшюиок1уа елмлорн доктору, профессор. Ашыг Велнннк новрси. А1топ' Оручун оглу 11смя!'ыл Меммадовдан. Ко)пг> маЬалындан олап ашыглардан Ашыг РечрбдЕиг, А1ШЫГ Гэвборден, Ашьп Э;шд;ш, Ашыг Агалардаи, Ашмг ГоЬрэмандал, А1галг Коримдян, шаир Зэки Исламдаи, зщалылардлн Л\рзяНим Г^рамовдан, МашаллаЬ Худаусвдэк, /Ломм^довдан во ш?х<и тснлам,л.тордап
¡сшшмисшщо мcm ролу олаи A¿ Лщцг ХУШ асрин сону во XIX осрин «пваллериндо jainaMbiui, асл алы АллаЬвердидир. О, Марендоа hycejn Сардэрын ашыгы олмуш, орядан баш когуруб Дарализ'азо, соира ига» Ко)чолин Коркнбвш кандшш uonah ктирарак бурада москунлаш-мышдыр. Аг Ашыг Ашыг Алыньш усгады олмушдур. Бир чох гидгигат-чышр ва Ar Ашыш ojpaiiöiwöp узун мудцат АллаЪверди адлы ашыгла-рын üt> ел шаирларинин ше'рлиршш бир нафарин адына Каркибатлы Ar Ашыг техаллуслу АлаЬвердинин адына ¡азмытлар. Бу да онун терчуме]и Ьалыида rejpH-flaraniHjitH japanMacbiiia еебаб олмушдур. Шэ-рурдан олан Косачанлм Af Ашьтт Кнркиб.зшлы Аг Ашыгы бир-ии риндаи ^Р^-'^чД'фмйк барада ворилан ма'луматла бу ииракаидашф я|дынльи кегарилир*.
ICojHoinm Гызылваик кондаида анадаи олмуш, Ai- Ашыгдзн санатин сирларини «хранен Ащыг Aw Мирзе аглунун (1801-1907) канч ¡ашларындан ашыглыга башладьшы, бир чох сзз Ьаиаларыныи ]арадычы-сы олдугу, ашыг ше'ринин бутун формаларында поетик нумуналар japar-дыш, Ашыг Элоскоро, Ашыг МаЬаррама, Ашыг ryjiyj;i, Ашыг АЦ|да на, Ашыг Meaja устадлыг егди]и, Ьамчинин Ашыг Альшын ирсинин тон-ланмасы, тадгага, jnp:yсычыльп ъи 1ын зрашдырылмасы во ISO иллик ]уби лертшш республика швицасинда кечирилмаси иепиаматенда морЬум шаиримш bycejii Арифин авазсш хидматлори2 косгарилир.
Koj'io ашыг шеринин то'сири ила ]ачыб-3арадан ел шаирлари-миздан lIImurajaiiGi Адеынын (1825 1915) торчумец! Ьалы, jaui:i,№ín.i за малып зиддацатларини, Ьагсьплмга, адш1атсизли]а дозм^арак hajaiî>iH мошзгготли ;шлары ила гаршылшндыгы, гардашлары ила Сибире суркун едш!ди|и, оуркундан гонра бир муддат Бакыда "нефг ва ми/уонлар" саитонопшдо чалышмасы, ичтамаи-афси мвзмунлу ше'рларинда дев-рун «убвчарлшшври ба'зан унвансыз олса да каскин иттиЬнм об^ктина чеврилди]и барэда rejjj едилир.
XIX асрда mi XX перин овваллериндо ашыг муЬитиндп
формалашлн усгад .шгыглардэч, ел шаирлариндон Дашкатщш А\оммад hyeejn (1800-1880), Ашыг Начаф Ммммвдгулу оглу М.аЬаррамов (18661918), Атолла Tarn ошу А1аЬаммад (1S30-1910), Л\ирзэ Боргар (1837-19Í9), Уста Абдуллз (1865-1943), Деда Элоскор (1821-1926), Ьачы Элиш Ara (1872-1922), Ашыг Гурбан (аладан олду*у ил ма'лум де]ил, 1915 чи илдо нафат едиб), Ашыг /Луга (1909-1948), шаир Ьашим (1912 19S9) Ашыг Эли Ишшулидо (1927 1990), Ашыг Начаф (1900-
1 О.Шамилов. Бир дзЬа Ар Ашыг клгьшда. "Oi^ï едя" газета, № 1 (3Q), 11 .¡анвар, 1993.
2 Iiyci jii Ариф. Amur Длины ахтзрырам. "Елм в» hajar" журналы, 1968, N» 2.
Ишеш anpoöacßjacbi. ДиссертасиЗа Азорба^ан Республикасы Елмлер Акадеш1]асы Низами адыиа Эдаби^ат Инсппутунун Фолклоршу-наслыг ша'басинда Ьазырланмыщцыр. Мевзу "Дун]а эдабицатанын инкишаф ганунау^унлуглары" узре Элагелэндирмо Шурасында тесдиг олунмушдур. Тедгигатын есас мудцэалары елми во девру матбуатда чал олунан Зазыларда ве "XX вер Kojne ашыг муЬити" (Бакы, 1997) адлы монограф^ада вз эксини тапмышдар.
Дыссертаеп]ашлн г^рулушу. ДиссертасиЗа кириш, уч фэсил, натичэ, алавалар белуму ва истафада олунмуш вдабидат сиЗаЬысындан нбаратдир.
ИШИН ÖCAC МЭЗМУНУ
Киршпто мевзунуи актуаллыгы асасландарылыр, тадгигатык об-jerm, магсад та вазифалари, елми jeHnirajH, незери-мегодоложи асасы, елми-тэчруби вЬемицвти inaph олунур.
Биринчи фэсил "Kojua ашыг щНитинин рециоиал вэ тарихи взукэА!вхсуслуау" адпаныр. Бурада Ке^эда твшеккул талан ва заман-заман тахмнллэшан ашыг евнетанин тарихинэ, онун какларина, ïp;eja пунагларына, озан-ашыг санатинин инкишаф ^олуна елми екскурс еда-лир. Koj^o ашыг мактэбинин ташаккул вэ инкишафында мисилснз хид-матлари олан hejoap вэ онун шакирди ИбраЬимин hajaT ва Зарадычылы-гы бареда ме'лумат верилир. Ьамчинин Деда Горгудцан башлаЗаи озан санатиндан ашыг сенетине кечидин илк нумаЗандеси олан Млскнн Аб-далын, Ar Ашышн, Ашыг Алынын тарихи хидаетлериндан ве бу евнв-тин Деда ©лескврда jemi бир 3Hpeeje ]уксалди]индан ajpbi-ajpbi саз-сез шаирлеринин Зарадычылыгы зэмшхнда кенгап сеЬбет ачылыр.
Мисти Абдсишн ше'рлеринда "Гочадаг", "MajMaraaF" вэ башга бу кими jep адларынын чакилмэсини нэзэра алан бэ'зи тедгигатчыла-рын онун каЬ Газахда, каЬ Ьаллавар ПамбаЗинде, каЬ да КадебаЗда2 анадан олдугуну куман етмакла чаш-башлыг Заратдыглары, дагиг елми мулаЬизелэрэ есасяанмадан тарихи фактлары инкар егщиклари rejn олунур. Ьабеяэ Млскин Абдалын Kej4e маЬ алынын СарыЗагуб кандинда анадан олдуту, она Сафави девлэти тарафиндан верилен ва гоЬумлары тарафиндан сахланылан шеЬадатааменин меЬурунда Зззылан "1515" рагэми, бу uiehадешаманин 1820-чи идца Басаркечер pajoHyHyH Чахырлы кендишш кандкудасы тарафиндан тасдиги барадэки санад да деЗилзшюре субу/ кими косгорилир.
КеЗчада ашыг санатинин инкншафында ве бир чох ашыгларын
1 Тофнг ЬусеЗнзада. Мискнп Абдал вв овунла баглы Ьешгетлер. "Улу Kejqe" газета, № 24-25,1993.
Шахвр Мисюшабдаллы. Мнскин Абдал кямднр. "Низами jypfly" гезетп, № 1 (89), март 1994.
фикирлори, haOejíe by муЬитло1 барды арашдырмалар oJpsimmO умуми-лашдарилир. Kejqa ашыг муЬитнин акчуал ироблемлэри Ьамчинин бу саЬадо фикир cojnajeii •гадгигатчыларын арашдырмалары ила бирка назардон кечирилир.
Елмв jcmuraK. Диссертаауада илк дафа олараг всрими-зин 20 50 чи илларинда Kejia ашыг муЬитиндо фвали||от косторон )арадычы санткарларын поегикасы, онларын ашыг ше'ршшн шпсиша-фында по дзстанчылыгдакы о^унемохсус ке|фиувтлари муоценлвшда-рилмиш во бу чаЬатлэрин башга ашыг муЬитлори ила муга]исали тад-гиги аяарылмышдыр.
Ко)ча ашыг муЬити Ьаггында, хусусон да Ашыг Эласкар во XIX аср lCojio ашьнлары, Ашыг Эласкорин hojaT во ¿арадычылыгы барада тадгигат асарлари ¡азылмыш, бу монографщаларда ашыг муЬитанин ин-кшлафы вэ формапашмзсы тарихинв мурачиэт едилмишдир. Бу тодгигат ишинда иса XX jy^MJumjmi биринчи -jэлaнaн бу муЬитлэр арасьшда рекионал фарглар мввчудцур.
Азарба^ан ашыг сэнэишин инкишафында озунэмахсус jepH олан Kej4a ашыг муЬютинин, хусусила инднки ичтимаи-си]аси шераитдэ ojpaHHimaai акгуал бир проблемдир. Бу муЬиган озу кнди>а гадар хусуси твдгиг o6jeirm олма]ыб. Аниаг арашдырычылар бу мвсала ила 6aF-лы елми фикир вэ мулаЬизэлэр дурудублэр. ДаЬа догрусу, Koj4a ашыг муЬитанин ajpы-ajpы нума(андэлэри савиЦасиндв тадгигат ишлври апа-рылыб, магалэ, диссертаси]а вэ монографи]алар ja3bttibi6. Лакин бу мовзу муЬшин на умуми швкилда, на да Ьансыса деврукун ^ранилмасина jaHOJWiriMajiiG.