Биир тыл энциклопедията. Сергей Васильев “Мөҥүрүүр Бөҕө” олоҥхотугар көтөрдөр, кыыллар уонна үөн-көйүүр ааттара

Хас биирдии тыл суолталаах, бэлиэлээх. Тыл уоттааҕар абытай диэн мээнэҕэ этиллибэтэх буолуохтаах. Тыл көмөтүнэн биһиги кэпсэтэбит, санаабытын этинэбит, билсэбит. Биһиги тылбыт – биһигини омук быһыытынан араарар. Саха тыла олус баай. Кини тылын ахсаанын киһи ааҕан сиппэт. Онтон сахабыт тылын баайа, кэрэтэ, этигэнэ биһиги киэн туттар айымньыбытыгар – олоҥхоҕо баар.

Мин быйыл Сергей Степанович Васильев “Мөҥүрүүр Бөҕө” олоҥхотун аахтым. Олоҥхо тыла олус элбэх, ол иһин кыыллар, көтөрдөр, үөн-көйүүр эрэ ааттарын арааран ылан үөрэттибит.

Үлэбит аата: “Биир тыл энциклопедията. Сергей Васильев “Мөҥүрүүр Бөҕө” олоҥхотугар көтөрдөр, кыыллар уонна үөн-көйүүр ааттара” диэн.

Үлэ тоҕоостооҕо: төрөөбүт тылы үөрэтии, саҥаны арыйыы, билиини чиҥэтии хаһан да сонуна ааспат. Тоҕо диэтэр, инники эппитим курдук, биһиги сахабыт тыла олус баай. Бу муҥура суох байҕалга миигинниин саастыы оҕолор билбэттэрэ-көрбөттөрө үгүс.

Олоҥхону ааҕа олорон, оҕолор тыл суолтатын билбэттэриттэн, иҥнэллэр, саарбахтыыллар, олоҥхо ис хоһоонун өйдөөбөттөр. Ол иһин “Биир тыл энциклопедията” диэн үлэбит, элбэх оҕо болҕомтотун тардыа, олоҥхо курдук улахан айымньыны үөрэтэригэр, ааҕарыгар күүс-көмө буолуо дии саныыбын.

Чинчийии объега: Сергей Васильев “Мөҥүрүүр Бөҕө” олоҥхото.

Чинчийии предметэ: көтөрдөр, кыыллар уонна үөн-көйүүр ааттара.

Тыл энциклопедиятын оҥоруу,

Тыл туһунан элбэх матырыйаал хомуйуу (тыл суолтата, синонимнара, фольклорга уонна литератураҕа холобурдара)

Тылдьыттары кытта билсиһии, матырыйаал булуу;

Тыл суолтатын быһаарыы – тылдьыттарынан үлэ;

1.1 С.С.Васильев олоҕо, айар үлэтэ

Васильев Сергей Степанович – поэт, публицист уонна очеркист, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Кини 1907 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Бороҕон улууһун (билигин Уус-Алдан) Бастакы Суотту нэһилиэгэр “Бөрө бастаах” диэн сайылык алааска элбэх оҕолоох дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 13 саастааҕар 1920 с. оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. 1926с. Дьокуускайга педтехникумҥа үөрэнэ киирэр. Техникум комсомольскай ячейкатыгар сэкиритээрдиир. 1930 сыллаахха, бүтэрэн баран, Уус-Алдан улууһун үөрэҕин салаатын сэбиэдиссэйинэн ананар. Сотору кэминэн Ойуунускай этиитинэн Саха Сиринээҕи кинигэ кыһатыгар политическэй-маассабай литература эппиэттиир сэкиритээрэ буолар. 1931 сылтан ССКП чилиэнэ. Мэҥэ Хаҥаласка уонна Ньурба улууһугар ситэриилээх кэмитиэт бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлии сылдьыбыт. Кылгас кэмҥэ Дьокуускай куорат горисполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Бу үлэтиттэн устубуттара, дьиэ хаайыытыгар сымыйа буруйдааһыҥҥа түбэһэн олорбута. 1975 сыл ыам ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.

Суруйааччы кыра эрдэҕинэ, Суоттуга элбэх олоҥхоһут уутуйан уөскээбит сирэ эбит. Поэт бэйэтэ этэринэн, «сүүрбэттэн тахса улахан олоҥхоһут тэҥҥэ үөскүү сылдьыбыт» эбит. Олоҥхоһут Тиэхэн (Васильев Тихон Иванович) уонна Наара Суох (Охлопков Петр Аммосович) ордук аатырбыттар, кинилэри сэргэ Күндээр (Львов Михаил), Бүччүкүнэ (Татаринов Николай Яковлевич), Быыкаайык (Васильев Василий Гаврильевич), Тирээп (Васильев Устин Саввич) о. д. а. бааллара.

Техникумҥа үөрэнэ сылдьан Сата Баһылайап, Борогонец диэн ааттарынан ырыалары уонна хоһооннору «Кыым», «Хотугу ыччат», «Эдэр бассабыык» хаһыаттарга таһаартарар.

Бастакы улахан айымньыта «Арамаан артыала» поэма 1929—1930 сылларга «Кыһыл ыллык» сурунаалга уонна «Эдэр бассабыык» хаһыакка бэчээттэммитэ. Ол кэнниттэн «Сэттэ туруйа» диэн поэманы, элбэх хоһооннору суруйталаабыта өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, кэлин «Мэҥэлэр хайа үрдүгэр» (1935) диэн бастакы хомуурунньугар бэчээттэммиттэрэ.

Талыллыбыт айымньылар. — Т. 1—2. — Дьокуускай, 1966—67.

Нуучч. тылбааһа — Северные поэмы. — М.—Якутск, 1953.

Священный Ильмень. — Дьокуускай, 1968.

Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1948. — 108 с.

Мэҥэлэр хайа үрдүгэр: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1935. — 73 с.

Ньурба биэрэгэр: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1939. — 60 с.

Айхал: Поэма. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1943. — 64 с.

Андаҕар: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1943. — 40 с.

Ленскэй абатыйыыта: Поэма. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1943. — 59 с.

Бухатыырдар: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1944. — 68 с.

Энциклопедия – encyclopaedia диэн латыын тылыттан төрүттээх. Онтон ити тыл былыргы грек пайдейя диэн «обучение в полном круге» диэн өйдөбүллээх тылыттан үөскээбит. Энциклопедия былыр былыргыттан баар. Былыргы Египеккэ, Кытайга, Византияҕа билигин биһиги туһанар энциклопедиябытыгар маарынныыр кинигэлэри оҥороллоро. Биһиги эрабыт иннинэ 4-2 үйэлэргэ оҥоһуллубут “Эр Я” диэн ааттаах кытайдар энциклопедиялара билиҥҥи кэмҥэ диэри сүппэккэ кэлбит.

1732-1754 сыллардаахха Германияҕа саамай улахан энциклопедия бэчээттэммитэ биллэр. Кини 68 томтан турара уонна бэйэтин иһигэр 750 тыһыынча ыстатыйаны түмэрэ.

Энциклопедия сүрүн сыала – билиини түмүү, системалаан мунньуу, билиини ыларга табыгастаах усулуобуйа тэрийии.

Энциклопедия тылдьыкка маарынныыр, ол эрэн кини сүрүн уратыта - биир өйдөбүл туһунан араас информацияны хомуйан түмэр. Түргэнник өйдөннүн диэн ойуулаах, уруһуйдаах, карталардаах буолар. Олус элбэх энциклопедия баар, араас темаҕа. Олох сайдан, интернет ситимигэр эмиэ энциклопедия оҥороллор. Оннук биир холобур – Википедия.

Энциклопедия информация элбээтэҕин ахсын толоруллар, ситэриллэр.

Биһиги энциклопедиябыт тыл суолтатын, синонимнарын, фольклорга уонна литератураҕа холобурдарын, итэҕэлгэ сыһыанын түмүөҕэ.

Саха сиригэр 291 көтөр арааһа баара биллэр. Олортон уйа туттааччыта 250. Саха сирин территориятыгар 48 көтөр көрүҥэ кыстыыр, 63 көрүҥ Кыһыл кинигэҕэ киирбит.

Көтөр диэн тыл быһаарыыта: салгынынан көтөр кынаттаах харамай, кынаттаах бииһэ.

“Мөҥүрүүр Бөҕө” олоҥхоҕо уопсайа 16 көтөр аата баар.

Өс хоһооно: көтөр өҥүнэн, киһи өйүнэн.

Итэҕэл: көтөр уйатын алдьатар – аньыы.

Ойуурга олохсуйар көтөрдөр

Куртуйах – улардааҕар кыра мас көтөрө: атыыра хара өҥнөөх, тыһыта эбириэн (нууч. тетерев).

Остуоруйа: “Куртуйахтаах сордоҥ” – бэйэ-бэйэлэрин оҕунан ыппыттар, билигин да ол бэлиэтэ сордоҥ көхсүгэр, куртуйах атаҕар көстөр үһү.

Хабдьы – маҥан өҥнөөх, Саха сиригэр кыстыыр, куртуйахха майгынныыр мас көтөрө.

Синонимнара: куруппааскы, хабыйахаан, ыаллыкы, бэбээрэр.

Көстөр көһөн барбыттар, көмүс хамыйахтарын хаалларан барбыттар.

Сибиктэ кыыһа сир дьиэлээх, лабыкта кыыһа хаар дьиэлээх.

Остуоруйа: “Көтөрдөр мунньахтара”, “Албын саһыл уонна көтөрдөр”, “Хабыйахаан” – саха сиригэр кыстыыр буолбутун туһунан кэпсэнэр.

Уҥа диэки олорор киһи

Улар саҕа буолан көстөр. ”

Түөһүн түүтүн курдук

Улар – дабыдалыгар уонна кутуругун үөһээ өттүнэн эрэ үрүҥ куорсуннардаах хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах улахан мас көтөрө (нууч. глухарь). Хара улар – ордук хара дьүһүннээх уонна ордук уһун кутуруктаах. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт улар (нууч. глухарь каменный). Чакыр улар - кылгас кутуруктаах уонна бүлгүнүгэр эрэ үрүҥ түүлээх, бороҥ көҕүстээх, хара улардааҕар улахан. Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр үгүстүк көстөр улар.

Олоҥхоҕо биир сиргэ эрдэҕэс улар диэн көтөр аатын көрүстүбүт. Эрдэҕэс улар диэн хара улар тыһыта ааттанар.

Сомоҕо домох: Улар мэйии – акаары, аҥала өйдөөх киһи.

Таабырыннарга сүрүннээн улар ураты дьүһүнүгэр болҕомто уураллар эбит:

Наахара оҕонньор алтан харахтаах үһү.

Куруҥ маска күөкэс баар үһү.

Хоруо хара Хоруодьа, хоноҕор-чоноҕор быһыылаах үһү.

Хаҥыл тойон уола хараҕа хааннаах.

Остуоруйа: “Албын саһыл уонна көтөрдөр”.

“Кэрээбэт кэҕэтэ эппит. ”

Кэҕэ – уйаламмат, атын көтөрдөр, чыычаахтар уйаларыгар төрүүр чыычаахтан арыый улахан көтөр, ыам ыйын ортотун кэннэ кэлэн этэр (нууч. кукушка).

Таабырыннарга кэҕэ көтөрдөртөн уратытыгар – уйаламматыгар уонна кылгас кэмҥэ этэригэр болҕомто уураллар:

Кэллэрбин эрэ кэпсиэм, төннөрбөр төрүт саҥарыам суоҕа диир баар үһү.

Оҕолонобун диэн уйаламмат, төрүөхтээхпин диэн түбүктэммэт уоллаах кыыс баар үһү.

Ырыаһыппынан сүрдээхпин, Борокуоппайапка тиийэн, тылым чороччу тардан хаалар диир баар үһү.

Остуоруйа: “Кэҕэ уйа туттубат буолбута”.

Итэҕэл: кэҕэ тэлгэһэҕэ, олбуорга кэлэрэ өлүүгэ-сүтүүгэ, ыарыыга дииллэр эбит былыргы сахалар. Дьиэ таһыгар кэлэн этэрин олох сөбүлээбэттэр эбит.

“Өрөөбөт өтөнө үөппүт. ”

Өтөн – холууп бииһэ көтөр (нууч. горлица). Ыам ыйын ортото кэлэр, атырдьах ыйын бүтүүтэ барар. Икки эрэ сымыыттаах буолар эбит.

Синонимнар: өтөн кэҕэ

Эдьээн кыыһа элэктээх, Хоро кыыһа хоһоонноох, Үөдэй кыыһа үгэлээх.

Барыллыа – хотойтон улахан аҕыйах ахсааннаах көтөр. Биир сиргэ хас да уон сыл устата олохсуйан ууһуур, улахан маска, хайалаах сиргэ уйаланар. Балыгынан, бэйэтиттэн кыра көтөрүнэн аһылыктанар (нууч. орлан). Кыһыл кинигэҕэ киирбит көтөр.

Остуоруйа: “Көтөрдөр мунньахтара” – Барыллыа тойон.

Суор – тураахтан улахан, хара дьүһүннээх, Саха сиригэр кыстыыр көтөр, өлүгүнэн аһылыктанар (нууч. ворон).

Өс хоһооно: Уол оҕо төрөөтөҕүнэ – суор үөрэр. Бу өс хоһоону Николай Лугинов “Суор” диэн ааттаах айымньытыгар олус үчүгэйдик быһаарар. Суор туһахха, хапкааҥҥа иҥнибит кыыллары сиир, ол иһин кини оҕо улаатан булчут буолуо диэн, уол оҕоҕо үөрэр үһү.

Көдөр тиити үрдүнэн айанныыр баар үһү.

Тыаҕа хара этэрбэс ыйанан турар үһү.

Остуоруйа: “Куоҕас суор икки”.

Итэҕэл: суор өлүгүнэн аһылыктанарын иһин сорох омуктар “суор хаһыытаатаҕына – хаан тохтор” дииллэр эбит. Суор дьиэ таһыгар уйаланарын эмиэ аньыыргыыллар.

“Чыычаах сымыытын саҕа

Чыычаах 52 араас көрүҥҥэ арахсар, 106 араас чыычаах баара биллэр. Чыычаах үксэ Саха сиригэр кыстыыр, мас, талах туорааҕынан, от сиэмэтинэн, үөнүнэн аһылыктанар (нууч. птичка).

Чыычаах туһунан чабырҕах, эбэтэр Чыыбы-Чаабы чыычаах

Остуоруйа: “Көтөрдөр мунньахтара”, “Алаа Моҕус уонна Чыычаах”.

Итэҕэл: оҕо кута чыычаах буолар диэн итэҕэйэллэр эбит былыр. Ол иһин чыычааҕы өлөрөрү аньыырҕыыллар. Дьиэҕэ чыычаах көтөн киирэрэ куһаҕаҥҥа.

Кус – ууга түһэн аһыыр, сылдьар, бултанар көтөр.

Кураанах уонна уу куһа диэн икки бөлөххө арахсар.

Кус быһый, ат бөҕө – атаҕынан да быһый, күүһүнэн да олус (киһи).

Кус сүрэх – олус куттамсах, хоргус киһи.

Кус сыгынньах – туох да таҥаһа суох, олох сыгынньах.

Кус-хаас тойуга – киһи өйдөөбөт саҥата.

Муммут кус оҕотун курдук – кыһалҕаттан толуйтарар, сүбэ-ама буолар киһитэ суох.

Соҕуруу дойдуттан кырбас эт кыырайан кэлэр үһү.

Үрүҥ көмүскэ эрбэх саҕа кэлэн эргийэн бара үһү.

“Анды Мөҥүрүөн аҕалаах. ”

Анды – хара дьүһүннээх, умсаахтааҕар быдан улахан, тумсугар хохуоралаах, кыһыл атахтаах үөл кус бииһэ (нууч. турпан). Үөл – ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга сылдьар кус. Уйаны тыһы анды тутар, уоҥҥа тиийэ ахсааннаах сымыыттаах буолар.

Анды сымыыта биир,

Анды сымыыта икки. (салгыы бара турар)

Икки кулгааҕын тыаһа

Кынатын тыаһын курдук

Орулуос – судьуттан улахан, куһугурас сытыы тыастаах кынаттаах үрүҥ ала дьүһүннээх үөл кус (нууч. гоголь).

“Айыы Умсуур удаҕан

Кырыйа көтө сылдьан

Кыталык – кылбаа маҥан түүлээх, кынатыгар, кутуругар эрэ кытыылыы хара куорсуннардаах, кыһыл атахтаах, туруйаттан арыый улахан көтөр. Кыһыл кинигэҕэ киирбит сэдэх көтөр, 6-7 сааһыттан дьэ сымыыттыыр, биир-икки эрэ сымыыттаах буолар эбит. Наар биир сиргэ уйа тутталлар.

Олоҥхо: Айыы Умсуур удаҕан кыталык буолан, Ньургун Боотурга көтөн кэлэр, үгүс олоҥхоҕо кыталык уобараһа баар.

Роман: И.Гоголев “Хара Кыталык”.

Остуоруйа: “Үчүгэй Үөдүйээн” – Үчүгэй Үөдүйээн Кыталык кыыһы кэргэн ылар.

Кыталыкка кыраһыабай кыыһы холооһун үгүс поэттар хоһоонноругар баар.

Итэҕэл: айыы көтөрүнэн ааҕыллар, олус ытыктанар, мээнэҕэ өлөрбөттөр, кырыыстаах буолуо диэн куттаналлар эбит. Кыталык үҥкүүтүн көрбүт киһи үйэтин тухары дьоллоох буолар диэн итэҕэйэллэр.

Туруйа – уһун моойдоох, уһун атахтаах бороҥ түүлээх улахан көтөр (нууч. журавль). Сүрүн аһылыга балык, үөн-көйүүр, араас үүнээйи. 1-2 сымыыттаах буолар. Сылын аайы биир сиргэ саҥаттан саҥа уйа тутталлар. Кыһыл кинигэҕэ киирбит көтөр, сыл аайы ахсаана аҕыйыыра бэлиэтэнэр эбит.

Таабырын: Хонууга хохос баар үһү.

Туруйа сымыыта биир,

Туруйа сымыыта икки. (салҕанан бара турар)

“Куба көхсө дьөлөрүйдэ. ”

Куба – уһун күөкэйбит моойдоох, хаар маҥан дьүһүннээх уу бөдөҥ көтөрө (нууч. лебедь). Үйэлэрин тухары бииргэ буолар кэргэннэнэллэр. Үстэн сэттэҕэ тиийэр сымыыттаналлар. Уйаларыттан чугас киһи кэллэҕинэ, уйаларын быраҕан бараллар уонна төннүбэттэр эбит. Сүрүн аһылыктара – уу үүнээйитэ. Кыһыл кинигэҕэ киирбит, харыстанар көтөр.

Остуоруйа: “Көтөрдөр мунньахтара” – Куба кулуба, иннибэр чыычаах киирдэ диэн төбөтүн тоҥсуйар.

Итэҕэл: Кубаны сахалар олус ытыктыыллар, айыы көтөрүнэн ааҕаллар. Ол иһин да буолуо, киниэхэ кэрэ кыргыттары холооһун элбэх. Кубаны өлөрөр улахан аньыы, бааһырдан ыыттахха кырыыстаах дииллэр. Икки кубаттан биирин өлөрдөххө, иккиһэ батыһа сылдьан ытыыр диэн булчуттар кэпсииллэр эбит. Бааһырбыт доҕордорун кынаттарынан өйөөн илдьэ баралларын эмиэ көрбүт дьон үгүс.

Хаас – хаастар этэрээттэригэр киирэр бөдөҥ көтөр, хас да араастаах буолар. Саамай бөдөҥнөрө – хоҥор хаас. Алтаҕа тиийэ сымыыттаах буолар.

Остуоруйа: “Көтөрдөр мунньахтара” остуоруйаҕа Хаас хандьыдаат баар, “Уустук үллэрии”

Мороду – үрүт-үрдүгэр “урут-урут” диэн саҥалаах чөркөөкүттэн эрэ улахан кураанах кус (нууч. чирок-клоктун). 1960 сылларга диэри саамай элбэх ахсааннаах кус эбит Саха сиригэр, билигин сэдэхтик көстөр. Алтаттан уоҥҥа диэри сымыыттаах буолаллар. Кыһыл кинигэҕэ киирбит.

Синонимнар: моргуор, хоруоскай.

Бараах – уһун синньигэс атахтардаах, уһун тумустаах, бултанар кыра уу-бадараан көтөрө. Үс араас бараах баара биллэр: эриэн бараах, эһэ барааҕа, кырбас бараах. 4 сымыыттаах буолар.

Сомоҕо домох: Оннооҕор бараах барар.

Кыыллары ойуур уонна дьиэ кыыла диэн икки бөлөххө араардым.

Дьиэ кыылларыттан сылгы уонна ынах сүөһү эрэ ааттаммыттар. Олоҥхоҕо сылгыны да, ынаҕы да саастарынан арааран ааттааһын элбэхтэ көстөр.

Сүөһү иитии – саха төрүт дьарыга. Ынах сүөһү хас биирдии ыалга баар буолара. Сахалар былыр сүрүннээн үүт аһылыктаахтар эбит. Холобур: күөрчэх, сүөгэй, суорат, иэдьэгэй, хайах, тар, үрүмэ.

Олоҥхоҕо сүөһүнү сааһынан араарыы маннык холобурдара баар:

“Тоҕус уон тоҕус

Ынах – төрөөбүт, ыанар сүөһү.

Улуу кунан кэллэ. ”

Кунан – 3-4 сааһыгар сылдьар оҕус.

“Энньэ гынаар диэн

Тыһаҕас – икки сааһыгр сылдьар сүөһү.

Ыттыы тутан сиэбит. ”

Борооску – 5-6 ыйыттан иккитигэр диэри саастаах ынах сүөһү.

Синоним: хороҕор муостаах.

Уолуйбат-уҕарыйбат уола хаан бухатыыр баар үһү (оҕус)

Икки тэҥнээх баар үһү (муос).

Хотон иһигэр кугас кукаакылар кыстаан олороллор үһү (кулгаах).

Хотон иһигэр хотун-матый баар үһү (кутурук).

Сүөһү күрүөлээҕэ, киһи төбөлөөҕө үчүгэй.

Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар.

Уулаах көрдүгэҥҥэ көтөр түһэр, оттоох алааска сүөһү мэччийэр.

Сомоҕо домох: сытар ынах курдук сымнаҕас (киһи).

Оҕус саҕа буолуоҕун

Оҕо баҕа баҕарбыт,

Аҕа баҕа буойбутун

Оҕо баҕа утарбыт.

Оҕус саҕа буолаары

Оҕо баҕа үллүбүт,

Хабах саҕа буолаатын

Хаҕа хайа ыстаммыт.

Итэҕэл: саха омук олоҕо ынах сүөһү төрүөҕэ тахсыытыттан тутулуктаах этэ. Ол иһин Үрдүкү Айыылартан сүөһү төрүөҕэ тахсарын көрдөһөн алгыыллара, сиэр-туом толороллоро. Холобур: хотоҥҥо сыт таһаарыы – ыраастааһын, көрдөһүү бэлиэтэ. Саастаах сүөһүнү туттаары гыннахтарына, улахан кыһалҕаттан тутталларын этэллэрэ. Ынаҕы сискэ, самыыга хаһан да охсуо суохтааххын. Былыр ынах уулуур көлүйэлэрин ыаммытынан үүтүнэн аһаталлар эбит.

Сиэргэ-туомҥа толоруллар алгыс

Ынахсыт хатын иһит!

Маннык үрүҥ ибир

Ыһыаҕын ыһа тур!

Маҥнай төрөөбүт бургуна ынаҕы арчылааһын

Аал уотунан арчылаатыбыт,

Күн уотунан күөмчүлээтибит,

Кыдьык, кыыбаҕа кыйданнын,

Үүттээх үчүгэй ынах буол,

Үүннээх – ыҥыырдаах үтүө ынах буол!

Кыдьыктаах кырыктаах буолума,

Бу муоһунан кэйиик ынах буолума,

Бу атаҕынан тэбиик, тэпсиик буолума,

Үтүө үүттээх ынах буол.

Сахалар былыргыттан аныгыга диэри сылгыны иитэн кэлбиттэр. Ол курдук сахаҕа ат – миинэр миҥэ, идэһэлэннэххэ – эмис эт, ыан истэххэ – кымыс, таҥыннахха – талба таҥас.

Атыыр – сылгы ууһатааччыта.

Алаһа дьиэтин диэки

Ат – үлэҕэ, көлөҕө туттуллар аттаммыт сылгы.

Былаат холун курдук. ”

Убаһа – 6-7 ыйыттан биир сааһын туолуор диэри.

Чой улаан соноҕоһун. ”

Соноҕос – 3-5 диэри саастаах атыыр сылгы.

“Хара будьурхай баттаҕа

Кулун кутуругун курдук. ”

Кулун – төрүөҕүттэн 5-6 ыйыгар диэри.

Синоним: миҥэ, көлө, дьөһөгөй оҕото, сыспай сиэллээх.

Ааттаах киһи атаһа, дьоллоох киһи доҕоро Аан түөрэй бухатыыр баар үһү (ат).